Sovyet Rusya ile İttifak devletleri arasındaki barış görüşmeleri 1918’in ilk günlerinde başladı. Kızılların asıl amacı, Sovyet Rusya’yı Troçki ile Karl Radek’in temsil ettiği görüşmeleri sürüncemede bırakmaktı. Brest-Litovsk barış görüşmeleri 1918’in Mart ayında sonuçlandı; Osmanlı Devleti, Almanya, Avusturya-Macaristan, Bulgaristan ve Sovyet Rusya arasında Brest Litovsk Barış Anlaşması imzalandı. Osmanlı orduları Kafkasya’da rahatlıkla ve sorunsuzca ilerleyebilecekti. Böylece Türklerin Kafkasya’daki varlığının yasal gerekçesi sağlanmış oluyordu.

Görüşmeler sırasında Osmanlı Devleti ısrarla Kafkasya bölgesindeki önemli üç sancağını, yani Batum, Ardahan ve Kars’ı istemiş, amacına da ulaşmıştı. Fakat Bolşevikler “Ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı” şartını öne sürdüler. Buna göre sancakların resmen verilmesini takiben referandum yapılacaktı. Brest-Litovsk görüşmelerinden çıkan karar, tahmin edileceği gibi, bölgeden önemli ölçüde faydalanan İngilizlerin hoşuna gitmemişti. İsveç basınında yer alan bir değerlendirmede, Osmanlı Devleti’nin anlaşmayla kazançlı duruma geldiğine dikkat çekilirken, Bakü petrollerinin kontrolünün Osmanlı’ya geçeceği belirtiliyordu. Sevkiyat açısından önemli bir limana sahip olan Batum’un Türklere geçme ihtimalide İngilizleri endişelendiriyordu: Petrol ve sevkiyatın gerçekleştiği Kafkasya ellerinden çıkmak üzereydi.

Devamı Derin Tarih Kasim Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında… 

Mezopotamya ve Filistin-Suriye’deki büyük çaptaki toprak kayıplarımızı Enver Paşa ve arkadaşlarının bu defa Azerbaycan ile İran’da bir tampon bölge oluşturma adımları telafi etmeye yönelecekti. İşte bu sayımızda geniş bir şekilde işlediğimiz, Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa’nın Bakü’yü 15 Eylül 1918’deki fethi ve Vehib ve Kazım Karabekir Paşaların Kafkas Harekâtı, Osmanlı Devleti tarihe veda ederken gurup ışıkları olarak hüzünle ama ebediyyen hatırlanacak başarılardır.

Ne yazık ki 1. Dünya Savaşı denilince aklımıza hep Çanakkale nakşediliyor, o da eksik ve tek kahramana odaklanmış olarak… Ona dergimizin uzun süreli ve yoğun çalışmalarıyla hatırlanmasına destek verdiği Kûtu’l-Amâre zaferimizi ekliyoruz ama yetmez: Bu Ulu Çınar dünyayı terk ederken bile parlak ışıklar saçarak etrafını aydınlatmış, Anadolu insanına olduğu kadar -dergimizde bazı yazılarını okuyacağınız- Azerbaycanlı kardaşlarımıza da yaşama ümidi ve aşkını bir miras olarak bırakmıştı.

Bugün hangi Azerbaycanlıya “Nuri Paşa kimdir?” diye sorduğunuzda alacağınız cevap sizi şaşırtacaktır: O bir kahramandır, Azerbaycan’ın istiklâl mücahididir vs.

Diğer taraftan bugün hangi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşına sorarsanız sorun, “Nuri Paşa kimdir?” dediğinizde alacağınız cevap yine bir soru olacaktır: “O da kim?”

Türkiye ile Azerbaycan halkları arasındaki asimetrik tarih hüznü, bir tarihçiye soracağınız Nuri Paşa’nın kim olduğu sorusuna “Enver Paşa’nın kardeşi” cevabını aldığınızda derinleşecek ve Enver Paşa’nın kim olduğu sorusuyla katmerlenecektir.

Tarihimiz yalnız yazılmamış değil, yazıldığı kadarıyla bile resmî tarihçilerin işine gelmeyenlerin silindiği bir tarihtir de. İşte Enver Paşa ve Nuri Paşa bu silinmiş tarihin talihsiz kurbanlarıdır; onlar tarihten silinince Azerbaycan halkının o gün bugündür tüten Türkiye ve ay yıldızlı bayrak sevdasının nereden geldiğinin ipucunu elimizden kaçırırız.

Yazılamayanları yazmasıyla temayüz eden Derin Tarih dergisi bu ay 100. yıldönümünü kutladığımız Bakü’nün fethini hem Azerbaycanlı hem de Türkiyeli akademisyen ve diplomatların katkılarıyla işlerken tarihi unutturmak isteyenlerden yalnız bir şekilde, hatırlayarak intikam alabileceğimizi de satır aralarında fısıldamayı ihmal etmedi.

Yine dopdolu sayılarda tarihle buluşmak dileğiyle. Hayırla kalınız.

Mustafa Armağan

Derin Tarih Dergisi Genel Yayın Yönetmeni

1918, Doğu Anadolu ve Güney Kafkasya için kritik olayların yaşandığı bir yıl oldu. Ekim 1917 Bolşevik İhtilali’nin ardından Rus ordusu geri çekilince Ermeniler, “bağımsız Ermenistan”ı kurabilmek hevesiyle bölgede yaşayan Müslümanlara karşı saldırılara başladılar. Bunu önlemek üzere Osmanlı Devleti, 12 Şubat 1918’den itibaren Erzincan’dan doğuya doğru bir askerî harekât düzenledi. Albay Kâzım Karabekir komutasındaki Osmanlı 1. Kafkas Kolordusu tarafından gerçekleştirilen ve 2. Kolordu’nun da destek verdiği harekât, 14 Nisan’da Batum’un geri alınmasıyla sonuçlandı. Bu arada 3 Mart 1918’de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması’yla Ruslar Kars, Ardahan ve Batum’u tahliye ederken aynı şekilde Doğu Anadolu’daki askerî güçlerini de 6 ilâ 8 hafta içinde boşaltacaklardı. En önemlisi, bölgenin geleceği, bölge halkları ile Osmanlı Devleti arasında belirlenecekti. Böylece Osmanlı bu tarihten sonra Kafkasya’da izleyeceği siyasetin uluslararası meşruiyetini de almış oluyordu.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…