Diyarbakırlıların İzmir’in İşgaline Tepkisi

Oktay Bozan — Fri, 04 Jun 2021 08:16:28 +0000

İzmir’in Yunanlar tarafından işgaline Paris Barış Konferansı’nda karar verilmiştir. Yunanistan Başbakanı Elefterios Venizelos, bu işgalin gerekçelerini Paris Barış Konferansı’na sunduğu muhtırasında “Wilson Prensipleri”ne dayandırmak istemiştir. Yunanistan İzmir’in işgali ile “Büyük Yunanistan” hayalini gerçekleştirmeyi hedefliyordu. Bunun için Osmanlı Devleti’nin politik, ekonomik ve askerî kudret bakımından en zayıf olduğu zamanı fırsat olarak görmüştür.

İzmir’in işgaline karar veren İngiltere, Fransa ve Amerika Birleşik Devletleri, işgalin İngiliz Amiral Calthorpe tarafından yürütülmesini uygun görmüşler, bu bağlamda 13 Mayıs 1919 günü İtilaf Devletleri donanmalarına mensup birçok harp gemisi İzmir limanına gelmiştir. Durumu İzmir valisine haber vermeye giden İngiliz Yüksek Komiserliği temsilcilerinden James Morgan ve Yarbay Smith’in çevresini kuşatan büyük bir kalabalık arasından öne atılan genç bir Türk subayı, duygularını, “Büyük bir ulus olduğumuzu ve henüz ölmediğimizi bilmenizi isterim. Belki uyur görünüyoruz ama savaşacağız. Yurdumuzun bu şekilde elden çıkarılmasına tahammül etmeyiz. Bizler ölü değiliz” sözleriyle dile getirmiştir.

Benzer bir hissiyatla 16 Mayıs 1919’dan itibaren Sadaret’e ve işgal güçlerinin temsilciliklerine, Anadolu’nun birçok yerinden çekilen protesto telgrafları işgale duyulan tepkiyi açıkça göstermiştir. Mondros Mütarekesi şartlarına aykırı olan işgalin bilhassa Yunanlara yaptırılması, onların da şehre ayak basar basmaz katliama ve halkın mukaddesatına tecavüze girişmeleri, Türk milletinin millî duygularına büyük ölçüde tesir etmiştir. İzmir’in Yunanlarca işgali Güneydoğu Anadolu’da da büyük bir yankı uyandıracaktı. Zira bu hadise Ermenilerin doğu vilayetlerindeki iddialarına zemin hazırlayacaktı. Diğer bir ifade ile Yunanların İngiltere’nin teşvik ve himayesinde İzmir’e çıkması ve yörede gerçekleştirdikleri katliamlar, Doğulular için de başlarına gelmesi muhtemel akıbetin göstergesi niteliğindeydi.

İslam medeniyetinin önemli merkezlerinden birisi olan Diyarbakır’da bu kaygı verici gelişmeler dikkatle takip edilmekteydi. İzmir’in işgalinin kendi geleceklerini etkileyeceğini tasavvur eden Diyarbakırlılar 18 Mayıs, 20 Mayıs, 22 Mayıs ve 23 Mayıs 1919’da Sadaret’e gönderdikleri 5 ayrı telgrafla işgali protesto ettiler. Vilayete bağlı sancak ve kazalarda da çok sayıda miting düzenlenmiş ve protesto telgrafı çekilmiştir. Bu faaliyetlere Müftü İbrahim, Nakibü’l-eşraf Bekir ve Belediye Reisi Abdurrahman Efendi öncülük etmiştir. Ayrıca çok sayıda din adamı, eşraf ve aşiret reisinin de bulunduğu görülmektedir.

Diyarbakır’dan çekilen telgraflardan bazıları Sadaret’e ve Padişaha, bazıları da İstanbul’da bulunan İtilaf Devletleri temsilcilerine gönderilmiştir. Sadaret’e ve Padişaha gönderilen telgraflarda hükümetin İzmir konusunda gerekli teşebbüslerde bulunması istenmiş ve bu konuda alınacak her türlü karara iştirak edileceği bildirilmiştir. İtilaf Devletleri temsilcilerine hitaben gönderilen telgraflarda “adalet” ve “Wilson Prensipleri” üzerinde durulmuştur. Meydana gelen haksız işgalin bir an önce ortadan kaldırılması istenmiş ve çoğu zaman “meydan okuyucu” bir dil kullanılmıştır.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

100. Yıldönümünde Mondros Mütarekesi

Derin Tarih — Sun, 30 Sep 2018 21:04:56 +0000

18 Mart 1915 günü Çanakkale’yi geçmesine izin vermediğimiz zırhlılardan birinin kaptan köşkündeyiz. Akdeniz’deki İngiliz filosu komutanı Amiral Calthorpe, Osmanlı’nın Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey ile karşı karşıya oturmaktadır. Bir ara müzakereler en kritik madde olan 7. maddede takılacak gibi olur. Bunun üzerine kurt amiral bir hamle yaparak İstanbul’un İtilâf Devletleri tarafından bir deniz üssü olarak kullanılmasını ve Osmanlı liman ve tersanelerinde İtilâf gemilerinin onarım kolaylıklarından yararlanmasını öngören 9. ve Toros tünellerinin işgalini öngören 10. maddelerinin değiştirilmeden kabul edilmesi şartıyla 7. maddenin metinden bütünüyle çıkarılmasını teklif eder. Fakat Osmanlı heyet üyeleri, 9. maddeden İstanbul’un çıkartılması konusuna öylesine odaklanmışlardır ki teklifin kritik önemini kavrayamamışlardır. Oysa 9. maddeden “İstanbul” kelimesinin çıkarılması bir şey değiştirmiyordu; zira 8. madde zaten aynı gayeye ulaşılmasına imkân tanıyordu. Bunu fark eden Amiral Calthorpe, makro hamlesini yaparak 9. maddeden “İstanbul” ile ilgili bölümün çıkarılmasını 7. maddenin mütareke metinde kalması şartıyla kabul etti. Osmanlı heyet üyeleri ise bu büyük fırsatı kaçırarak 7. madde konusunda ancak hükümetin görüşünü aldıktan sonra bir düzenleme yapılabileceğini söylediler. Lozan’daki Lord Curzon gibi diplomatlığın biraz da aktörlük olduğunu ispatlarcasına Calthorpe buna, suni bir sabırsızlık ve kızgınlık gösterisi sergileyerek karşı çıktı. Fakat heyet başkanımız Rauf Bey böyle bir konuda hükümet talimatı olmadan karar veremeyeceklerini bildirdi. Nihayet anlaşmanın imzalanacağı 30 Ekim’de İstanbul’dan gelen cevapta 7. maddenin İstanbul istisna tutulmak şartıyla kabulü uygun görüldü. İngilizler gökte ararken yerde bulmuşlardı. Prof. İhsan Şerif Kaymaz’ın dergimizde okuyacağınız yazısından aktardığımız bu çarpıcı sahne, Ege Denizi’ndeki Limni adasının Mondros limanına demirleyen Agamemnon zırhlısındaki bir masa başında bir cihan devletinin nasıl tasfiye edildiğini acı bir şekilde gösteriyor. Öte yandan dergimize iddialı bir mülakat veren Kemal Tahir’in dostu Cengiz Yazoğlu Mondros öncesine uzanarak Osmanlı’nın tasfiyesinin daha Kudüs’ün kaybı (1917) ve Filistin bozgunuyla (1918) başladığını, burada yenilen paşaların her nasılsa Cumhuriyetin kurucuları oldukları iddiasını dile getiriyor. Bu çarpıcı söyleşiyi mutlaka okumanızı tavsiye ederim. Keza değerli yazarlarımız Mustafa Budak ve İsmail Kara da kapak dosyamıza değerli katkılarda bulundular. Böylece 100. yıldönümünde Mondros Mütarekesi’ni sebep ve sonuçlarıyla işlemiş bulunuyoruz. Yine dopdolu sayılarda buluşmak dileğiyle, hayırla kalınız efendim.

Mustafa Armağan

Derin Tarih Dergisi Genel Yayın Yönetmeni

Calthorpe – Derin Tarih

Diyarbakırlıların İzmir’in İşgaline Tepkisi

100. Yıldönümünde Mondros Mütarekesi