Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Dünyadaki bu gelişmelerin Osmanlı İmparatorluğu’nu etkilemesi kaçınılmazdı. Zira donanmada buharlı gemilerin kullanımını dikkate almamak imkânsızdı. Ayrıca rakipleriyle arasındaki makasın açılmaması için sanayileşme ve teknolojik gelişmeleri takip etmek zorunluluğu vardı. Bunun bir neticesi olarak, imparatorluk sınırları içinde maden yataklarına dair araştırmalar başlatıldı. Osmanlı sınırları içinde ilk kömür madeni, Sultan I. Mahmud zamanında Fransız asıllı Humbaracı Ahmed Paşa tarafından 1731 yılında Saraybosna’da bulunmuştur. Daha sonra, Sultan III. Mustafa zamanında, yine Fransız kökenli Baron François de Tott tarafından, 1774 yılında İstanbul’a yakın Yedikumlar civarında kömür bulundu. Bulunan her iki kaynak da düşük kalorili linyit kömürüydü ve bu sebeple çok kullanışlı değildi. Bundan sonra Osmanlı donanmasındaki askerler, ülke sınırları içerisinde taş kömürü aramaya devam ettiler.

Anadolu’daki ilk kömür madeni 1829 yılında Zonguldak Havzası’nda keşfedilmiştir. Fakat bunun çıkarılıp işlenmesi ancak ilk taş kömürü işletmesinin kurulmasıyla 1848’de mümkün olmuştur. Söz konusu havza, Ortadoğu’nun en zengin kömür yataklarına sahipti. Ancak ekipman ve teknik yetersizlik sebebiyle üretim azdı. Mesela 1880’de Ereğli Havzası’ndaki üretimin 60 bin ton kadar olduğu biliniyor. Buna bir çözüm olarak, bölge yabancı işletmecilere açılmış ve bu sayı 900 bin tona kadar yükselmiştir. Öte yandan, kamu kuruluşlarının, donanmanın, vapur işletmelerinin ve demiryollarının ihtiyaçları gün geçtikçe artıyordu. Zengin maden yataklarına sahip olmasına karşın Osmanlı İmparatorluğu başta İngiltere olmak üzere, dışarıdan kömür ithal etmek zorunda kalıyordu.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

İnsanoğlunun antik çağlardan itibaren çıkartıp işlemeyi başardığı yedi madenden biridir gümüş.  Diğerleri altın, bakır, kalay, kurşun, demir ve civadır. Gümüş, bakır ve altın gibi tabiatta temel formda bulunur. Ancak bakırdan farklı olarak, daha çok süs eşyası veya para olarak kullanılmıştır. Bu sebeple tarihte takas yerine kullanılan ilk ilkel paranın gümüş olması muhtemeldir. Altınla kıyaslandığında dünyadaki gümüş kaynakları daha azdır. MÖ 15. yüzyıla kadar Mısır’da altından daha değerli olması da bu yüzdendir. Ancak kimya alanındaki gelişmeler sayesinde gümüş metalinin cevherden çıkarılabilmesiyle bu dengeler değişmiştir.

İnsanoğlunun gümüşü işlemeye başlaması tarihçilere göre 5 bin yıl öncesine uzanıyor. Anadolu ve Ege kıyılarında yapılan araştırmalarda, bundan 4 bin yıl önce gümüşün kurşundan ayrılabildiği tespit edilmiş. Aynı dönemlerde Hindistan, Çin ve Japonya’da da gümüşün işlendiği biliniyor. Tespit edildiğine göre Avrupa’daki en eski gümüş madeni Sardunya Adası’ndadır.

Gümüş özellikle Ortadoğu ve Yunanistan civarında ortaya çıkan uygarlıkların güçlenmesinde belirleyici bir faktör olmuştur. Fenikeliler, bugünkü İspanya topraklarını işgal ettiklerinde bölgedeki gümüş yataklarını tespit etmiş ve bunları gemilerle ülkelerine taşımışlardır. MÖ 1200’lere gelindiğinde gümüş üretimi imparatorlukların temel kaynaklarından biriydi. Bu dönemde Yunanistan’ın Laurium madenlerinde gümüş çıkarılmaya başlanması Atina’nın gücüne güç katmıştır. Hatta Atina’nın yükselişini buna bağlayan tarihçiler de vardır. Sonrasında Yunan ve Roma uygarlıkları zamanında, gümüş sikkeler ekonominin bel kemiğiydi.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Avrupa’da “beyaz altın” olarak nitelenen sert, beyaz ve yarı saydam Çin porselenini üretmek amacıyla uzun yıllar süren araştırma ve denemeler yapılmıştır. Bu çabalar kimyager Johann Friedrich Böttger’in (1682-1719) öncülüğünde, Gottfried Pabst von Ohain (1656-1729) ve doğa bilimci Ehrenfried Walther von Tschirnhaus (1651-1708) tarafından Almanya’da Dresden yakınlarındaki Meissen’de kurulan sert porselen fabrikasında ancak 1708 yılında başarıya ulaşabildi. Böttger ve çalışma arkadaşları, sayısız denemenin ardından, kaolen kullanarak yüksek ısıda pişirilen “Böttger porseleni”ni elde etmeyi başardı. 1710’da Meissen’de Gotik bir saray olan Albrechtsburg’daki fabrika, Saksonya Prensi ve Polonya Kralı (Güçlü) Friedrich August (1670-1733) tarafından açıldı. 1713 yılında da ünlü beyaz sırlı Meissen porselenleri piyasaya çıktı.  Bu başarı endüstriyel casusluk eylemleri ile kısa sürede diğer Avrupa ülkelerine de yayılacaktı.

Viyana Porselen Fabrikası (Wiener Porzellanfabrik) 27 Mayıs 1718’de Kral VI. Karl’ın da bulunduğu bir açılışla hizmete girdi. Avusturya’daki ilk porselen üretimini gerçekleştiren fabrika, açılışından 1744 yılına kadar, Hollandalı Claudius Innocentius du Paquier’e (1679-1751) ait özel bir kuruluş olarak çalışmıştı; bu tarihten kapandığı 1864’e kadar ise imparatorluk fabrikası olarak işletildi. Viyana porselenleri başlangıçta Meissen’den gelen ve porselenin sırrını gizlice beraberlerinde getiren ustalar tarafından üretilmiştir. Meissen’den gelen dekor ustası Konrad Hunger (1717-48) ile fırın ustası Samuel Stöltzel (1685-1737) sayesinde fabrika büyük bir atılım yaptı. Yine Meissen’den, beraberinde çaldığı renk formülleriyle gelen Johann Gregor Höroldt (1696-1775) da özel sırlama teknikleri keşfetmişti.  İlk 40 yıl boyunca Meissen etkisi devam etse de daha sonra Almanya’da Meissen dışında porselen üreten atölyeler, üretimlerini Viyana’nın etkisi altında sürdürmüştür.

Fransa’da ilk kez 1738-56 yılları arasında Vincennes Şatosu’nda kurulan bir fabrikada yumuşak hamurlu ince porselen üretilmiş, 1740’tan itibaren üretim Kral XV. Louis’nin (1710-74) himayesinde sürdürülmüştür. 1753’ten sonra “Manufacture royale de porcelaine” adıyla anılmaya başlanan fabrika 1756’da XV. Louis, Marquise de Pompadour (1721-64) ve sanat direktörü Jean Jacques Bachelier’in (1724-1806) çalışmalarıyla Paris ve Versailles yakınındaki Bellevue Şatosu’na taşındı.  Sèvres Porselen Fabrikası’nın öncülü olan Vincennes’daki fabrika bu süreç içinde üretimine devam etti. Fransız porselenlerinin asıl ünlü grubunu ise Sévres üretimleri oluşturmuştur ki Osmanlı pazarına da hitap eden bir ticarî strateji güdülmüştü.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Avrupa’da desenli duvar çinilerinin kullanımı İspanya’da, İslâm sanatının etkisiyle 12. yüzyılda başlar. Çini üretim teknikleri, ihracat sayesinde 15. yüzyılda İspanya’dan İtalya’ya geçmiş, ticaret Valencia limanı açıklarındaki Mallorca üzerinden yapıldığı için gönderilen çini ve seramikler “Maiolica” adıyla anılagelmiştir. Batıya göç eden İtalyan ustalar, 16. yüzyılda Anvers’te yoğunlaşan atölyelerini, aşağı Hollanda’nın İspanyol hâkimiyetine girmesi nedeniyle kuzeye taşımak zorunda kalmış ve 1570’lerden itibaren bugünkü Hollanda’nın kuzey eyaletlerinde ilk çini atölyeleri kurulmuştur.

17. yüzyılda Batı Avrupa krallıkları ve kraliyet sarayları arasında zarafet, yumuşaklık ve inceliklerinden dolayı Çin porseleni koleksiyonları yaygınlık kazanır. Kısa sürede halk arasında da yaygınlaşan bu yoğun talep zamanla yerel üretime de yansır. Hollanda’da, mavi-beyaz Çin porseleni ithalatı 1600 yılında Doğu Hindistan Şirketi (VOC: Verenigde Oost-Indische Compagnie) aracılığıyla başlar. Çin porselenleri Amsterdam’dan Avrupa’ya yayılsa da bu porselenlerin son derece pahalı olması bir süre sonra Hollandalı seramik ustaları tarafından taklit edilmelerine yol açar.

17. yüzyıl ortalarındaki Çin iç savaşı nedeniyle ithalat güçleşir. Bir yandan da Hollanda’da giderek artan bira fabrikalarının seramik talebine cevap verebilmek için Delft şehri ve yakın çevresinde seramik endüstrisi gelişir. Bu yoğun üretim günümüze değin sürmüş, Çin porselenlerini taklit eden mavi-beyaz seramik eşyalar Hollanda’nın sembollerinden biri haline gelmiştir.

Bir yazıyı veya şekli, bir tahta, metal veya taş bloğa ters olarak kazıyıp, sonra bunu düz olarak bir başka yere basma sanatı çok eskiye dayanır. Hakiki mânâda matbaa, bir yazıyı hareketli harflerle çoğaltarak basmaktır. Basma sanatına dair en eski eser, MÖ 2000 yıllarına ait, Girit’te bulunmuş bir toprak disktir. Giritliler bu tekniği Hititlerden öğrenmişlerdi. Sonra sahneye Çinliler çıkar. Ağaç matbaa Çin ve Kore’de MÖ 6. asırda kullanılıyordu. Yazıların tek parça blok üzerine kazınıp basılması esasına dayanan blok matbaa ise MS 9. asrın başında keşfedildi. Eldeki en eski matbu kitap 868 tarihli olup Sutra Elması adında bir Budist dua kitabıdır. O devirde matbaacılık umumiyetle Budist rahiplerin elindeydi ve bu dinin yayılması için bir vasıta olarak görülürdü. Harfleri hareketli ilk matbaa, coğrafya itibariyle Çin ve Budistlerle yakın temastaki Uygurlar tarafından inkişaf ettirilmişti. Nitekim 100 yıl kadar evvel Tun-Huang mağarasında hareketli tahta Uygur harfleri ve 5-9. asır arasına ait vesikalar bulunmuştur. 1041’de Bi-Şeng adında Çinli bir demircinin bu harfleri metalden yaptığı tahmin edilmektedir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…