Bu bağlamda Endülüs toplumunu rakip veya düşmanları karşısında zayıflatıp gerileten etkenleri üç başlıkta toplamak mümkündür:

1: Toplumsal varoluş biçimlerine bağlı olarak oluşan dahili ve harici etkenler

İlk sırada bedevî-hadarî ya da göçebe-şehirli veya barbar-medenî şeklinde ayrılan hayat biçimleri arasındaki belirgin farklılıklar gelmektedir. Bunlar ve tarihî sürece etkileri hacimli bir kitabın konusu olacak kadar kapsamlı olmakla birlikte, biz bunlar arasından öne çıkan birkaç hususa değineceğiz. Mesela fizik ve silah gücünün egemeni belirlediği geleneksel dünyada, şehir merkezli medeniyet ya da toplumsal yapı kuran tüm hadarî/medenî/şehirli toplumların en ciddi sorunu bedevî/göçebe/barbar kavimlerin yağma ve saldırılarına karşı kendilerini savunabilmekti. Bu olguyu Sümerlerden Çin’e, Mısır’dan Roma İmparatorluğu’na, Abbâsîlerden Hindistan’a, Safevîlerden Osmanlılara kadar insanlık tarihinin bütün evrelerinde müşahede etmek mümkündür.

Bilinen bir husustur ki bu karşılaşmada genellikle şehirliler direnemez, kendini savunamaz ve mağlup olurlardı. Çünkü göçebe veya bedevîler çetin tabiat şartlarında yaşadıklarından dolayı zorluklara karşı daha dayanıklı ve savaşçı karaktere sahiplerdi. Buna karşın şehirli toplumlar, konforun getirdiği hareketsiz ve tehlikesiz hayatın neticesi olarak, daha dayanıksız ve barışçıl bir yapıda olurlardı. Bu sorunu bazen göçebelerden ücretli asker istihdam ederek, bazen de onlara haraç ödeyerek aşmayı denemişlerdir. Bu şekilde hem göçebeleri ehlileştirerek kendileri için zararsız hale dönüştürmeyi hem de kendi emniyetlerini garanti altına almayı hedeflerler. Ancak bu uygulama her zaman beklenen neticeyi vermeyebiliyordu. Çünkü medeniyet havzalarının çeperinde göçebeler var olduğu müddetçe, göçebe ve şehirli toplumların karşı karşıya gelmeleri kaçınılmazdı ve bu kısırdöngü bir türlü aşılamıyordu.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Tarihte Katolik krallar olarak da bilinen Ferdinand ve İsabel ikilisi, İspanya içinde siyasî ve askerî istikrarı sağladıktan sonra, ülkelerinin sahil kentlerine yönelen korsan saldırılarının engellenmesi ve Akdeniz’deki ticaretin emniyeti için sınır ötesi askerî operasyonlara başladılar. Gırnata’nın işgali her ne kadar dahili düşmanları (Müslümanları) etkisiz hale getirmiş olsa da, İspanyol yönetiminin korkularını gidermeye yetmemişti. İspanyol idarecilerinin zihninde 711 yılında ülkeyi istilâ eden anlayış ve kuvvetin Cebeli Tarık Boğazı’nın öte yakasında (Kuzey Afrika’da) sapasağlam durduğuna dair kuvvetli bir inanç mevcuttu. İspanya sekiz asır sonra ontolojik bir tehdit altında bulunduğuna inanmış ve bu tehdidi bu kez İberya topraklarında değil, kaynağında kurutma veya durdurmaya yönelmiştir. Kastilya Kraliçesi İsabel’in ölüm döşeğinde Berberistan’ın işgal edilmesini vasiyet etmesi (ona göre “…Kuzey Afrika’nın istilası sürdürülmelidir, din için din düşmanlarıyla savaş kesintiye uğramamalıdır”) kraliçenin koyu bir Katolik olmasıyla açıklanamayacak kadar siyasî ve ekonomik boyutları olan yeni bir dış politikanın takip edilmesiyle ilgilidir.

İspanya, Kuzey Afrika topraklarını işgale başlamadan önce bölgenin siyasî, sosyo-ekonomik yapısı hakkında önemli tetkiklerde bulunmuştur; toplumsal barışı sağlayacak dinî ve siyasî formüller bulma konusunda güçlük çeken mahallî yönetimler, rakip kabilelerin savaşlarından veya kırsal-kent geriliminden doğan sorunları aşacak idarî mahareti gösteremedikleri tespit edilmiştir. İdaredeki ve toplumdaki fay hatlarını harekete geçiren İspanyollar, çok geçmeden işgal planlarını devreye soktular. Melilla’nın işgali (1497) ile başlayan çeyrek asırlık istila süreci, bölgenin tüm dinamiklerini alt-üst etti.

İspanyol işgali öncesinde Kuzey Afrika topraklarında üç hanedanın hâkimiyeti sözkonusuydu; Cezayir’in doğu kısımları ve Trablusgarp’ın da dahil olduğu toprakları elinde tutan Tunus merkezli Hafsîler; Fas’ta Vattasîler; Orta ve Batı Cezayir topraklarının da hâkimiyet alanında yer aldığı Tilimsân merkezli Zeyyânîler. Bu hanedanlıkların dış düşmanın saldırılarını karşılayacak ne askerî ne de malî güçleri vardı. Bilhassa, denizden gelecek saldırılara karşı koyacak donanmalara sahip değillerdi. Bu nedenle savunmasız kalmışlardı.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

İlim ve kültür sahasında dönemi­nin en başarılı, en parlak öğrenci­si olan Endülüs’ten bilim tarihi ya­zarları övgüyle bahsederler. Ayrıca felsefe, edebiyat ve güzel sanatlar­da da zirveyi teşkil eder bu öğren­ci. Mürsiyeli İbnü’l-Arabî gibi çok sayıda âlim, düşünür ve sanatkâr Ortaçağ karanlığını delen fenerler misali ışık saçarlar Batı Avrupa top­raklarına. Herhalde Endülüs toprak­ları, üç İbrahimî dinin barış içinde yaşayıp ortak kültür ve medeniyet geliştirdikleri ve bunu uzun sü­re devam ettirdikleri tek merkezdi Avrupa’da. Yeri gelmişken belirte­lim, bugün bazı Batılıların Endü­lüs’ün bu özelliğini yalnızca nostal­jik bir unsur olarak telakki etmeleri çok da kayda değer değildir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…