Amerika kıtası bildiğiniz üzere Kristof Kolomb’un ziyaretinden sonra Avrupalı devletlerin sömürgecilik faaliyetlerine uzun yıllar ev sahipliği yaptı. Denizlerde söz sahibi olan devletlerin hemen hepsi dümenini bu kıtaya kırdı. Kanada’ya Fransızlar üşüşmüştü. Hatta güneye inip Meksika Körfezi’ne kadar uzanan Louisiana kolonisini kurmuşlardı. Kuzey Amerika’nın güneyinde ise İspanyollar at koşturuyordu. Orta ve Güney Amerika kıtasının büyük bölümü de yine İspanya’nın kontrolündeydi. Güney Amerika’daki Brezilya ise Portekiz sömürgesiydi. Kuzey Amerika’nın Atlantik kıyılarına da İngilizler kanca atmış ve burada 13 koloni kurmuşlardı. Bu koloniler Amerika Birleşik Devletleri’nin kurulmasıyla neticelenecek ayaklanmada bir araya gelecekler ve İngiltere’yi mağlup edeceklerdi.

Aslında bir araya gelen kolonilerin hedefi bağımsızlık değildi. Tıpkı Fransız İhtilali’nde olduğu gibi kolonilerin önceden tayin edilmiş siyasî bir amacı yoktu ve tek hedefleri ağır vergilere başkaldırmaktı. Çünkü kolonilerde vergi ancak halkın seçtiği temsilcilerin rızasıyla konulabiliyordu ama İngiltere hükümeti Yedi Yıl Savaşları nedeniyle sıkıntılı olan İngiliz hazinesini rahatlatmak amacıyla bu temsilcilerin rızasını almadan yeni vergiler koydu. İşte buna tepki olarak yola çıkan sömürge halkları 4 Temmuz 1776’da yayınladıkları Bağımsızlık Bildirgesi ile Amerika Birleşik Devletleri adıyla bağımsızlıklarını ilan ettiler.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

İhtilal karşıtı devletlerin işgali altındaki Fransa son çare olarak toplu celb (leveé en masse) ile yüzbinleri askere alarak modern ordunun temelini atmıştır. Milletin okuluna dönüşen ordu bünyesinde yeni yurtseverlik anlayışını (özgürlük, eşitlik, kardeşlik) özümseyen Fransız köylüsü önce Fransa’yı işgalden kurtardı sonra da ihtilal ilkelerini diğer memleketlere ihraç kastıyla fetih savaşlarına girişti. Bu andan itibaren Fransa 1815’e dek kendisine karşı kurulan koalisyonlarla çetin bir mücadeleye başlamıştır.

Paris’te işlerin karıştığı havadisi üzerine Mısır’dan kaçan Napolyon 1799’da bir darbe ile iktidarı ele geçirince bu savaşlar teknik olarak “Napolyonik Savaşlar” diye anılır oldu. Savaşlar sürerken önce konsül, sonra ömür boyu konsül (1802) ve nihayet imparator (1804) ilan edildi. Napolyon erkek yurttaşlara siyasî ve hukukî eşitlik veren can ve mal güvenliğine dayalı Medeni Kanun ve papalıkla uzlaşma politikası sayesinde yurtta istikrarı sağladı. Fakat devrim ihracını öngören savaşları yayılmacı siyasete alet ederek tüm Avrupa’yı istikrarsızlaştırdı. Fethettiği her memlekette (İspanya ve kısmen İtalya hariç) Medeni Kanun ve temel devrim ilkelerini uygulayarak halk tabakasından çok destekçi buluyordu. Bu bakımdan ihtilalin çocuğuydu.

Gelgelelim, kurduğu rejimin bir de karanlık yüzü vardı: Kocanın tekrar ailenin reisi ilan edilmesi (ki eşlerin eşitliği kadınların sayılı devrim kazanımlarından biriydi), ifade özgürlüğünün kısıtlanması, basın sansürü, gizli polis, siyasî mahkûmlar (1815’de 2500 kişi), devlet propagandasıyla kamu algısını şekillendirme, seçilmişleri değersizleştirme, sadık subaylar ve aile mensuplarından kurulu saadet zinciri tabii ki onu devrim ilkelerinden bir hayli uzaklaştırmıştı.

Napolyon büyük bir taktik dehası olmakla birlikte pek de stratejist değildi. Aşırı özgüvenle gücünün doruğunda olduğu 1809’da bile sürdürülebilir barışı tesis etmek için kılını kıpırdatmadı. Güç zehirlenmesi ile maksimalist planların peşine düştü. Oysa 15 yıllık savaş boyunca hasımları onun taktiklerini önce çözüp sonra benimseyip başarıyla kendisine karşı kullanmaya başlamışlardı. Neydi bu taktikler? Evvela hızlı yürüyüş ve düşmanı muharebeye zorlamaya yönelik taktik manevralar. Sonra sahra topçuluğuna dayalı cenk anlayışı.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Her inkılap/ihtilal muhaliflerini sindirmek üzere çeşitli tedbirler almıştır. Fransa’da, Rusya’da, Çin’de, Almanya’da da böyle olmuştur. Ankara hükümeti de 1793 tarihli Fransız İhtilal Mahkemeleri’nden ilhamla, çeşitli şehirlerde İstiklâl Mahkemesi kurdu. Bunlar 11 Eylül 1920-17 Şubat 1921; 23 Temmuz 1921-1 Ağustos 1922 ve 22 Ocak 1923-2 Mart 1927 olmak üzere üç ayrı devrede ve farklı gayelerle faaliyet göstermiştir.

Ankara hükümeti aslında İstanbul hükümetinden apayrı bir otorite olmasına rağmen, Padişah/Halife’ye hürmette kusur etmeyerek, onun namına siyasî iktidarı kullanıyor intibaını vermeye çalıştı. Ancak böyle düşünmeyen İstanbul, bir yandan Ankara’yı tatlılıkla yola getirmenin yollarını ararken, öte yandan halkı, neo-İttihatçı bir isyan olarak gördüğü bu harekete karşı mukavemete çağırıyordu. Bu meyanda hareketin bazı ileri gelenleri idama mahkûm edilmiş, hareketin ‘huruç ale’s-sultan’ (meşru hükümete isyan) olduğuna dair ulemadan fetva alınıp neşredilmişti. İstanbul’daki Osmanlı hükümetini meşru kabul eden halkın büyük bir kısmı, yıllardır süren harplerden de usandığı için Ankara hükümetinin askerlik ve sair mükellefiyetlerine uymayı reddederek dağa çıkmış, bir kısmı daha da ileri giderek silahlı isyana kalkışmıştı. Memleketin dört bir yanında patlak veren ve Ankara’yı hayli uğraştıran bu isyanlar, Anadolu’da bir iç harp manzarası arz eder olmuştu.

İstanbul’a itaatkâr görüntüsünün zaaf eseri olarak anlaşılmasını istemeyen Ankara, sözünü dinlemeyenlere karşı güç kullanmaya karar verdi. Bir yandan Kuva-yı Seyyare ve Kuva-yı Milliye adındaki mahalli milisler vasıtasıyla halka boyun eğdirmeye çalışırken, öte yandan da bunun kanunî zeminini teşkil etmeye girişti. Meclis açıldıktan bir hafta sonra 29 Nisan’da çıkarılan ‘Hıyânet-i Vataniyye Kanunu’nun ilk maddesi şöyledir: “Makam-ı muallâ-i hilâfet ve saltanatı ve memâlik-i mahrusa-i şâhâneyi yed-i ecânibden tahlis ve taarruzâtı def maksadına matuf olarak teşekkül eden büyük millet meclisinin meşruiyetine isyanı mutazammın kavlen veya fiilen veya tahriren muhalefet veya ifsâdâtta bulunan kesân, vatan hâini addolunur.” Yani halifeliği, padişahlığı ve vatanı, düşmandan kurtarmak için kurulan Ankara meclisine fiilî, sözlü veya yazılı muhalefette bulunanlar vatan haini sayılır. Suçlu görülenler, işin vasfına göre ya asılacak ya da kürek cezasına konacaktır. Çerkez Ethem gibi milislerin, bu kanun çerçevesinde kendi kafasına göre cezalar verdiği gerekçesiyle 11 Eylül tarihinde çıkarılan ‘Firariler Hakkında Kanun’ çerçevesinde meclise bağlı “fevkalade” mahkemeler kuruldu. Anayasa “fevkalade” mahkeme kurulmasını yasakladığı halde, itirazlara mani olmak için bu mahkemelere “İstiklâl Mahkemeleri” adı verildi. İstiklâl gibi bir mefhuma kim ne diyebilirdi ki?

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında… 

Fakat Said Paşa’nın ilk sadaretinde böyle bir teşkilatın düşünülmesi daha mantıklıdır. Zira Abdülhamid’in saltanatının 3. yılıdır ve bu kısa zamanda meydana gelen olaylar; Osmanlı-Rus Savaşı, Ali Suavi ve Skaliyeri’nin V. Murad’ı tekrar tahta çıkarma teşebbüsleri tazeliğini korumaktadır. Olaylarda rol alan devlet adamları hakkında Sultan Abdülhamid’in düşünceleri çok nettir. Sultan Abdülaziz’in hal‘i ve katli olayının üç önemli ismi Hüseyin Avni, Mithat ve Redif paşalar için kullandığı “hâin-i saltanat ve şâyân-ı la‘net” sıfatı bu netliği gösterir.

Çizgi roman yazarı ve kültür-tarih araştırmacısı René Le Honzec, Contrepoints adlı haber sitesinde yayınlanan “L’Arménie vendéenne” (Vendée Ermenistanı) başlıklı yazısında Fransız tarihinin ilk soykırımlarından sayılan ve üç yıl süren Vendée katliamını ele alıyor. Le Honzec’in ülkesine yönelik esaslı bir özeleştiride bulunduğunu söyleyebiliriz. Doğru söze ne denir, bu katliamda Fransızlar on binlerce Fransızı katletti.

Le Honzec Fransa’nın sözde Ermeni soykırımını kabul etmesinin Fransız İhtilali’nin bir mirası olduğunu belirterek başlıyor söze. Fransa’nın bütün dünyanın kendisine imrendiğine inanması; kendisi hariç herkesi otoriter bir mecburiyetle aydınlatması gerektiğini düşünmesi de bu mirasın tezahürü. Kendisinden başka herkesten “gösterişli bir pişmanlık talep ediyor”.

Bu talebin yansımalarını da, Fransız İhtilali akabindeki ayaklanmaları bahane ederek yapılan katliamlar üzerinden değerlendiriyor Le Honzec.

Kral XVI. Louis’nin Ocak 1793’te giyotine gönderilmesinden hemen sonra 1793-96 yılları arasında sürecek olan Vendée isyanı patlak vermişti. (Vendée, Fransa’nın orta-batısında, Atlas Okyanusu kıyısında yer alan bir tarım bölgesi).

Nüfusun hatırı sayılır bir bölümünü oluşturan Katolikler Fransız ihtilali sonrasındaki cumhuriyet rejimine karşı çıkarak ayaklandılar. Yeni düzenlemeler Katoliklerin elinden neredeyse bütün yetkileri almayı hedefliyordu çünkü.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…