Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

İngilizler Kıbrıs’ı ya işgal edecekler ya da Kars, Ardahan, Batum havalisinden gelmesi muhtemel bir Rus saldırısına karşı Osmanlı’yı korumak şartıyla Kıbrıs kendilerine tahsis edilecekti. Ayastefanos Muahedesi’nin (3 Mart 1878) ağır şartlarından kurtulmanın çaresini arayan Devlet-i Aliyye hem muahedeyi hafifletmek hem de Rusya’ya karşı yanına destek almak endişesiyle Kıbrıs’ın idaresini İngilizlere vermeyi kararlaştırmıştı. Her ne kadar Sultan II. Abdülhamid, İngilizlerin sözlerinde durmadıklarına ve Kıbrıs’ın idaresinin onlara verilmesinde çok mahzurlar bulunduğuna kani idiyse de1 işi havale ettiği Meclis-i Vükela’dan çıkan karar İngiltere ile tedafüî ittifak (müdafaa ittifakı) yapılması yönünde olmuştu (4 Haziran 1878).2 İttifak metninin3 tasdiki huzuruna gelen Sultan II. Abdülhamid, “Hukuk-ı şâhâneme asla halel gelmemek şartıyla muâhedenâmeyi tasdik ederim. 3 Temmuz [12]94 – Abdülhamid” yazarak, Kıbrıs’ın Osmanlı’ya aidiyeti hususunu garantiye almak istemişti. İngiliz Sefiri Sir Layard’dan ittifakı tasdik şartı olarak bu minvalde bir senet de alınmıştı.4  Kıbrıs’ın Osmanlı’ya aidiyetinin bir diğer veçhesi de vergi gelirleri, şer’î mahkemelerin idaresi vb. hususlarda Osmanlı’nın söz sahibi olmasıydı.

Cihan Harbi patlak verene kadar bu minvalde seyreden ahval, harbin başlaması ile birlikte yeniden civcivlenmişti. Muharip olduğu devletlerle yaptığı antlaşmaları fesheden Osmanlı için Kıbrıs “de facto” bir işgal ile karşı karşıyaydı. Üstelik harbin son demlerinde, Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918) ile silah bırakan Devlet-i Aliyye için Kıbrıs’ı savunmak bir kenara, payitaht dahi artık tehlike altındaydı. Bu konjonktürde Millî Mücadele (1919-22), Osmanlı’nın tarih sahnesinden tasfiyesi (1 Kasım 1922) ve Cumhuriyet Türkiye’sine geçiş (29 Ekim 1923) vetiresi yaşanmış ve yakın tarihimizin en mühim antlaşmalarından olan Lozan Muahedesi imzalanmıştı (24 Temmuz 1923).

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Rıza Tevfik’in söylediğine göre Fikret’in vasiyeti evinin bahçesine gömülmekmiş. Bu anlaşılabilir bir durum; çünkü Fikret’in uzun yıllar görev yaptığı Robert Kolej ile evinin arasında kısa bir yürüyüş mesefesi vardı ve bunun sebebinin, Fikret’in insanlardan uzak durma temayülü olduğu açıktı. Bununla birlikte kayınpederi Mustafa Bey, Aşiyan’ın ileride elden çıkabileceğini söyleyerek onun Eyüp’teki aile kabristanına defnedilmesinin daha makul olacağına karar vermiştir.1 Nitekim aynı gün küçük bir cemaatin katılımıyla cenaze namazı kılınan Fikret, Feshane Caddesi ile Cami-i Kebir Sokağı’nın kesişiminde yer alan Ferhat Paşa’nın türbesinin yanındaki kabristana defnedilmiştir.2 Fikret, cenazesinde kimlerin olmasını istediğinden ve istemediğinden; kimlerin konuşma yapacağına kadar her şeyi vasiyetinde yazmıştır. Bunların arasında zikre değer kişilerden biri de Şehzade (Halife) Abdülmecid’tir. Devrin sanatçılarıyla yakın ilişkide olduğunu bilenen Abdülmecid Efendi Fikret’e de yakın alâka duymuş, hatta onun Sis şiirinin resmini yapıp ona hediye etmiştir. Bu tablo bugün Fikret’in müze olan evinde görülebilir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Ülkemizin yüz akı müesseselerinden olan Osmanlı Arşivi, birçok ülke ile ikili işbirliği anlaşması imzalayarak ilgili devletler nezdinde bulunan Osmanlı dönemi evrakını mikrofilm ve uzman değişimi programlarıyla yıllardır muhafaza ediyor. İsteyen herkesin 7/24 yararlanabileceği Devlet Arşivleri Başkanlığı’nın internet sitesindeki katalog tarama kısmına “Yemen” yazıldığında 26 bin 547 adet özet çıkmakta, bu sayı her gün artmaktadır. Bu özetlerin ait olduğu gömleklerde bazen bir, bazen 100’den fazla belge bulunmaktadır. Bu kapsamda 2008 yılında, Başbakanlık Osmanlı Arşivi Yayınları arasından ilgi çekecek değerde ve konuda belgeler tespit edilerek Osmanlı Arşiv Belgelerinde Yemen adlı bir kitap neşredildi. 408 sayfa, fotoğraflı, renkli baskı ve Türkçe-Arapça olarak, Dr. Ahmet Zeki İzgöer koordinatörlüğünde 30 yıllık arşiv uzmanı Mümin Yıldıztaş, Sebahattin Bayram ve benim de bulunduğum bir heyet tarafından hazırlanan eser 108 adet belgenin ayrıntılı incelemesini ihtiva ediyor.

Kitap müessesenin idari açıdan bağlı olduğu TC Cumhurbaşkanlığı’na bağlı Devlet Arşivleri Başkanlığı’nın internet adresinden PDF formatında ücretsiz olarak indirilebilir. (www.devletarsivleri.gov.tr/Sayfalar/Yayınlar/Yayınlar.aspx) Kâğıthane’deki Osmanlı Arşivi Külliyesi’nden matbu halini satın almak da mümkün.

Bu genel izahatın ardından, kitapta yer verdiğimiz, bizi Yemen’in bilmediğimiz bin bir çehresiyle tanıştırıp, ona dair kökleri Osmanlı’ya uzanan derinlikli bir tasavvur geliştirmemizi sağlayan belgelerden örnekler paylaşmak isterim.

Kanûnî Sultan Süleyman zamanında Hicri 950’de (1543-44) yazıldığı belirlenen Arapça Name-i Hümayunla başlayalım. Osmanlı’nın en muhteşem devrinin özeti mahiyetindeki bu mektup Yemen tarih kitaplarında bir Osmanlı idarecisi tarafından fark edilmiş, Sultan II. Abdülhamid’in devr-i saltanatında malumat olarak arz edilerek Yıldız Arşivi’nin Esas Evrakı’nda muhafaza edilmiştir.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Özellikle 1872’den itibaren Yemen’de girişilen ıslahatlar sayesinde bir Yemen-İstanbul hattı kurulmuştu. İstanbul’a gelen giden askerler, memurlar ve hatta sivillere ilaveten halkı temsil eden ulema veya aşiret temsilcileri de vardı. İşte bu sonunculardan bir heyet, 31 Mart hadiselerinden kısa bir süre önce İstanbul’a, Padişah’ın misafirleri olarak gelmişlerdi. Nitekim bu heyet II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesine ve Selanik’e sürülmesine de şahit olmuştu. Yemen’e dönen hey’etin içinde bulunan ulemadan Sa’d b. Muhammed eş-Şarkî bir rapor yazarak Yemen İmamı’na sunmuştu. Bu eser yazma olarak uzun yıllar Yemen Büyük Camii’nin kütüphanesinde bekledi, sonra yer değiştirdi. Mısır’daki Cemal Abdünnasır devrimi akabinde oluşan Mısır-Yemen Birliği sürecinde, oradaki diğer birçok eserler ile birlikte bu eserin bir kopyası da Mısır’a ulaştı.

Ben bu raporun varlığını Ürdünlü tarihçi dostum merhum Profesör Muhammed İsa Salihiyye ile Osmanlı Arşivi çıkışında Sultanahmet Camii’nin karşısındaki bir sohbetimizde duymuş ve heyecanlanmıştım. Yayımlama hazırlığında olduğunu ve en kısa zamanda bana da göndereceğini söylemişti.

Kısa bir süre sonra Ürdün’e gittim. Diğer işlerimin yanında mutlaka dostumun yanına uğrayıp en azından yazdıklarını okumayı arzu ediyordum. Nitekim merhum Muhammed İsa Salihiyye’yi,  Ürdün’ün Salt taraflarında bir vadiye hâkim bir tepede inşa ettiği ve kitaplarından başka lüksü olmayan evinde ziyaret ettim. Benim nazarımda konu belli idi. Ama o ömrünün son yıllarında rahat konuşacağı bir arkadaş bulmanın heyecanıyla başka mevzulara girdi. Özellikle Filistin meselesi, Batı Şeria’nın ilhakı kendisinin de içinde yer aldığı Fedailer grubunun başına gelenleri anlattı durdu rahmetli arkadaşım. Yeni şeyler dinlemenin, duymanın etkisiyle raporu tamamen unuttum. Yanından ayrılır ayrılmaz da pişmanlık duydum fakat bir kaç ay sonra postadan gelen bir zarf beni mutlu etti. Zarfın içinde Salihiyye’nin bir mektubu ve yayımladığı söz konusu kitapçık (yani rapor) vardı. Benden kitabı mümkünse Türkçeye tercüme etmemi istiyordu.

Kitap “Şahitlerin Güzün’den II. Abdülhamid’in Hal’ Gecesi” başlığını taşımaktaydı.  “Takyîdu Havadisi İnşâi Tahdîdi Cihadi’s-Sanî” adlı bir yazmanın içinden çıkarılmış ayrı bir bölüm olarak sunulmuştu. Muhammed İsa Salihiyye’nin sunumu ve dipnotlarıyla 100 küsur sahife olan kitabı, o zaman yayımlamaları için bazı yayımcılara teklif ettim ise de pek rağbet görmedi. Bu yüzden de Türkiye’de hiç görülmedi ve kaynak olarak da kullanılmadı.

Rapor, Kanun-i Esasi’nin yeniden ilanından sonra Yemen’de yapılacak ıslahatlar ve talepler hakkında görüşmek üzere gelen heyetin serüvenini anlatmaktadır. Yolculuğun İzmir’den sonrasına şahit olduğumuz rapordan heyetin, saraya mensup bir yaver tarafından karşılanıp gemi ile İstanbul’a geldiğini, İstanbul’da Nişantaşı’ndaki misafirhanede ağırlandıklarını ve ondan sonra da II. Abdülhamid’im hal’ine kadar giden sürece şahit olduklarını okumaktayız.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Mezar taşında şunlar yazmaktadır:

Vüzarâ-yı Saltanat-ı Seniyye’den

Serkarîn-i esbak el-merhûm el-hâc

Ali Rıza Paşa’nın rûhiçün el-fatiha

Sene 1330 fi 30 Cemaziye’l-ahir

Sene 1328 fi 2 Haziran

Bahsi geçen Elazığ’daki medresenin yapılmasında Ali Rıza Paşa kadar önem taşıyan isimlerden biri de müderris Hüseyin Hüsnü Efendi’dir (1858-1935). Bu bölgede doğup büyüyen Hüseyin Hüsnü Efendi 1871’de İstanbul’a gider ve orada edindiği nüfuzdan hareketle devrin ricâlinden Ağın’a bir medrese yapılmasını ister. Bunun üzerine hayırseverliği ile maruf Ali Rıza Paşa bu isteği yerine getirir. Hüseyin Hüsnü Efendi medrese inşa edildikten sonra da burada uzun seneler müderrislik yapar. 1929 tarihinden ölümü 1935’e değin Eğin (Kemaliye) müftülüğünü ifa etmiş ve vefatından sonra da orada defnedilmiştir.

Medrese binası Cumhuriyet’in ilk yıllarında Baş Mektep olarak kullanılmıştır. Daha sonra medresenin tamamen ortadan kalktığı ve yerine El Sanatları Merkezi olarak kullanılan bir binanın yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Bugün ise bu arazide Ağın Belediyesi bulunmaktadır. Hasan Rıza Efendi’nin nefis bir celi sülüs hatla yazdığı medrese kitabesi bir talih eseri olarak günümüze ulaşabilmiştir ve şu anda belediye binasının girişinde teşhir edilmektedir. Üç beyitten meydana gelen bir manzumenin mermer üzerine hakkedildiği bu kitabede mahlas geçmediği için şairini tespit edemiyoruz. Yaklaşık olarak 110×45 cm ebadındaki kitabenin okunuşu şu şekildedir:

Yapdı sultân-ı zamân bendesi bu medreseyi

Kurenâ’dan Ali Bey zât-i mekârim meşreb

Ali Bey Medresesi nâmıyle yâd olunur

Ma‘den-i ma‘rifet ü mekteb-i ‘irfân ü edeb

Çıkdı bir dâne bu meydân-ı sehâvetde binâ

Bunda tahsîl olunur cümle ‘ilm sa‘y ile hep

1308 Ketebehû Hasan Rıza

Kitabenin taşı bölge ile uyumlu olmadığı için İstanbul’da sipariş usulüyle yazıldığı ve taşa hakkedilerek Ağın’a bilâhare gönderildiği anlaşılmaktadır. Son mısraı ebced hesabıyla yapının inşa edildiği 1308 hicri senesini vermektedir. Ebced hesabına göre; bunda: 67, tahsîl: 538, olunur: 293, cümle: 78, ‘ilm: 140, sa‘y: 140, ile: 46, hep: 7 karşılığında kullanılmıştır. Toplamda 1309 eden tarih, bir önceki mısraında geçen “çıkdı bir dane” ifadesinden dolayı bir çıkartıldığında, 1308 tarihini vermektedir.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Ayasofya’nın İslam tarih ve kültüründeki yerini anlatır mısınız? Müslümanlar için Ayasofya ne ifade ediyordu? Osmanlı için Fetih öncesi ve sonrasında neyi ifade etti?

Ortak düşüncelerden yola çıkarak ve kendi görüşümü de katarak söylüyorum: Bir kesim onu bir büyük kilise olarak görürken, diğer bir kesim de cami-i kebir olarak görüyor. Osmanlılar hep cami-i kebir olarak gördüler, çünkü Ayasofya, Osmanlı’daki cami ve cami imamlarının hiyerarşisinde tartışmasız bir numaraydı.

Kendi görüşüme gelince, benim tarihçi, Ayasofya yöneticisi ve Müslüman olmak üzere üç ayrı kimliğim var. Bunları bir araya getirerek konuşmak istiyorum: Osmanlılar Ayasofya’nın cami-i kebire dönüştürülmesi işinde bir zarureti görmüşler. Ana bina her ne kadar cami-i kebire dönüştürülse de, daima kilise halini hatırlatacağı için etrafına ilaveler yaparak onu bir ‘kül’ haline getirip o külün içinde bir ‘cüz’ halinde tutmak lüzumunu fark etmişler ve Ayasofya’yı bir külliye haline getirmiş, ilavelerden başlamak üzere dış çehresini değiştirmeyi çok önemsemişler. İç ve dış şadırvanlar, sebil, imaret, medreseler, muvakkithane ve en son olarak da türbelerin eklenmesiyle bu değişimi tamamlamaya çalışmışlar.

Haseki Hamamı dahil edilebilir mi buna?

Tam değil, Ayasofya Hamamı’dır adı, doğrudur ancak o, bu zihniyetin dışında yapılmıştır. Ayasofya’nın dönüşümündeki önemli faktör, Fatih’in medrese ve minareyle başlattığı değişimin I. Mahmud döneminde sürdürülmesi ve Abdülmecid’in bunun üzerine gitmesidir.

Ayasofya’nın dönüşümü için sadece bu üç padişah mı öne çıkmakta?

Aslında dördüncü olarak araya II. Selim’i koyuyorum; çünkü minarelerle devreye giriyor, daha da önemlisi, oraya gömülerek türbeler geleneğini başlatıyor. Sonra özellikle kütüphanesiyle çok çok ayrı bir yere sahip olan I. Mahmud’u koyuyorum. Beşinci bir aday koymak gerekirse II. Abdülhamid’i sayıyorum. Çünkü 1894 depreminin hasarını çok dikkatli bir şekilde düzeltmek ve Ayasofya’yı kurtarmak için teşebbüse geçmiş. Bu beşliyi dönemlerine referans vererek kurguluyorum.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında… 

Osmanlı tarihinde mevkii azımsanamayacak kadar ehemmiyetli olan bu usul II. Abdülhamid devrinde de kullanılmış, Padişah’ı devirmek isteyen bir grup Cuma Selamlığı’nda II. Abdülhamid’in arabasının altına koyacakları sihirli yazılar ve toprak ile emellerine ulaşmak istemişlerdi. Bu “esrarlı darbe” teşebbüsünün hikâyesi ise aynen şöyledir:

1908 senesinin Mayıs ayında Nablus Telgraf Çavuşu olan Mehmed Hayr işiyle alâkalı bir mevzu hasebiyle İstanbul’a gelmiş ve Sirkeci’deki Dünya Oteli’ne yerleşmişti. Telgraf Nezareti’ne arzuhâl vermek için giderken Ayasofya taraflarında halazadesi Şeyh Mehmed Efendi’nin oğullarından Firdevs’e rastlamıştı. Mehmed Hayr bu tesadüfe şaşırarak İstanbul’a niçin geldiklerini merak etmişti. Firdevs de biraderi Şeyh Hasan’ın bir iş için İstanbul’a geldiğini daha sonra kendilerini de getirttiğini söylemişti. Beşiktaş’ta ikamet ettiklerini söyleyen Firdevs, babası Şeyh Mehmed Efendi ile görüşmesi için Mehmed Hayr’ı evlerine davet etti. Cuma günü Beşiktaş’a giden Mehmet Hayr Efendi evde kimseyi bulamadı.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

İran sınırında bir hesabımız yarım kalmıştı. 1736 yılında Avşar boyundan Nadir Şah’ın başında bulunduğu İran’la imzalamak zorunda kaldığımız antlaşma olsun, 1823 tarihli Erzurum Antlaşması olsun göstermiştir ki, her iki taraf için de 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması’nda belirlenen hudutlardan ileri gidilemiyordu. Bu arada 1837’de bir savaşın eşiğine gelmiştik İran’la.

Ancak Rusya ve İngiltere’nin devreye girmesiyle önlenebilen bu sınır anlaşmazlığının giderilmesi işi bir komisyona havale edilmiş ve sonuçta 10 yıl sonra Muhammere’den Ağrı Dağı’na kadar 1.125 kilometre uzunluğundaki Osmanlı-İran sınırı üzerinde mutabakat sağlanmıştı. Rusya ve İngiltere de antlaşmaya kefil olmuşlardı.

Velhasıl, istemeye istemeye razı olmuşuz İran sınırının çizilmesine ama Osmanlı’nın içinde bir Azerbaycan ateşi yanık kalmıştır. Tebriz’dir tüten; Urmiye’dir, Selmas’tır, Evsal’dır. Sonraki antlaşmalar da tatmin etmez bir türlü devlet ricalini. Derken Kimyager Derviş Paşa (1817-78) adlı bir subay, sınır ötesindeki topraklarımızı belirleyen bir harita çizer ki, işte Sultan Abdülhamid basılmış olan bu harita üzerinde incelikli bir ameliyata girişecektir.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında… 

Kitabınızda, Sultan II. Abdülhamid’in imparatorluğun silah pazarını diğer Avrupalı güçlerin birbiriyle savaşabileceği bir siyasî arena haline dönüştürme planı vardı, diyorsunuz. Nasıl hayata geçirdi bu planı?

II.Abdülhamid tahta çıktığında Avrupa siyasetinde ve diplomasisinde yeni yönelimler ortaya çıkmıştı. Artık yeni bir dünya, yeni bir Avrupa vardı. Sultan olduğunda, artık Osmanlı’nın yanında duran bir İngiltere yoktu. İktidar değişmiş, Türk düşmanı olan bir iktidar gelmişti. Almanya ise 1871 Prusya-Fransa Savaşı’nda birliğini Bismark’ın liderliğinde tamamlamıştı. Güçlü bir aktör olarak dünya sahasına çıkan Almanya’nın liderliğini Bismark yapmıştı. Yani artık Avrupa büyük devletler tablosunda yeni bir aktör daha vardı.

Prusya’nın Fransa’yı yenmesi ile birlikte Alman savaş doktrini, bütün dünyada galip bir doktrin olarak kabul edildi. O zamana kadar Fransa’nın hakimiyetini konuşan dünya, artık Almanya’nın yeni bir dominant güç olabileceğini gördü. Abdülhamid, bunu gören, okuyan ve bilen bir kişilik. Daha şehzadeliği döneminde dünya siyasetini yakından takip ediyordu. Böyle bir Avrupa düzleminde Balkanlar’da, Afrika’da toprağı olan ve Asya’ya uzanan bir toplumun kendisine yeni bir müttefik arama çabasına girmesi gayet tabiidir. Çünkü eski dostlar geride kalıyor ve yeni bir blok oluşuyordu. Abdülhamid bunu gördü ve ilk iş olarak, 1881 yılında Almanya’ya askerî danışman talebiyle özel kalemi diyebileceğimiz Reşid Bey ile Ali Nizami Bey’i gönderdi. Bu olay Sultan Abdülhamid’in Almanya’ya bakışı açısından çok mühimdir. Bismark bu ekibi çok sıcak karşıladı ve Osmanlı Devleti’ne hem askerî, hem de zirâî danışmanlar göndererek Avrupa’daki bu süreci takip edebilecek bir düzeye çıkartmaya çalıştı. Bunlardan en mühim olanları askerî danışmanlardı. Almanya’nın geç kalmış olduğu sömürgecilik yarışındaki boşluğu kapatmasını sağlayıp bugünlere gelmesindeki en önemli etken, silah ve savunma sanayiinin ülke dış politikasındaki belirleyici etkisiydi. Keza 1871 Prusya-Fransa Savaşı’ndaki galibiyeti getiren en önemli unsurların başında Krupp topları gelmekteydi. Yani Alman savunma sanayii, mükemmeliyetini bu savaşta ispat etmişti. Zaten ilerleyen zamanlarda Güney Amerika’dan Doğu Avrupa’ya kadar birçok ülkede Alman başarısı gerekçe gösterilerek Krupp toplarına ve Mauser silahlarına bir yönelim oldu.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında… 

Verimli topraklar üzerindeki Eskişehir kazası, coğrafî olarak da önemli bir kavşakta bulunmasına karşılık ilk hamlede istenilen payı alamamış, tarım avantajı ona stratejik öncelik sağlayamamıştı.

Hasretle beklenen fırsat Sultan II. Abdülhamid’in tesis ettiği, İstanbul-Eskişehir-Ankara üzerinden geçen demiryolu hattının faaliyete geçmesiyle yakalandı. Bu hatla birleşen Kütahya-Hüdavendigar ve Aydın (İzmir) demiryolu hattının tesisiyle Eskişehir kazası, konumuyla mütenasip bir stratejik değer kazandı. Geçen süreçte modernize edilen İstanbul-Ankara-Konya demiryolu coğrafî konum itibariyle Eskişehir’de birleştirildi. Sonraları İzmir istikametine doğru uzatılan demiryolu da Eskişehir’deki diğer demiryolu hattıyla birleştirildi. Sonuç itibariyle Eskişehir süratle gelişmeye başladı. Demiryolu hattı yanında, Hüdavendigar vilayetinden başlayarak doğuya doğru uzanan şosenin de Eskişehir merkezinden geçerek Araphisar topraklarına ulaşıyor olması Eskişehir’e ayrı bir değer kazandırdı.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında… 

Makalemizde, Sultan Abdülmecid’den sonra tahta geçen padişahların genelde hür Çerkes kadınlarla nikâh kıyıp evlendikleri yönünde haremde yaşamış ve hatırat bırakmış kadınların anılarında dile getirdikleri iddialar, yeni bazı bulgular bağlamında tartışılmış; dönemin şahitlikleri ve mahkeme kararıyla da sabit olan bu keyfiyete dair mevcut deliller ortaya konulmuş; İslâm hukukunun genel kabulleriyle çelişen bu durumun açıklanması gerektiğine işaret edilmiş; bir dipnotta ise muhatabımızın son dönem padişahlarının dörtten ziyade hür kadınla evli olma durumunu izah edişinin zor bir izah olduğuna dikkat çekilmişti.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…