İktidar partisi CHP ve lideri İsmet İnönü, rejimin tam olarak demokratik bir hüviyet kazanmasından ziyade, dizginlerin elinde olmasına ve dışarıya “birden fazla parti arasında seçim yapılıyor” görüntüsü verilmesine gayret etmişti (Akandere, 2009: 460).

26 Nisan 1946’da toplanan CHP Meclis Grubu, Eylül 1946’da yapılması gereken belediye seçimlerinin Mayıs 1946’da yapılmasını sağlayan tasarıyı kabul etti. Bu kanun, iktidar ile muhalefet arasındaki ilişkileri bozarken, giderek artan bir gerginlik sürecinin de başlamasına neden oldu.

CHP’li Nihat Erim, 30 Mayıs 1946 günü Ulus gazetesinde yayınladığı “Şal” başlıklı makalesinde, dönemin cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün nabzını yoklayarak başarısız seçim propagandasından yakınmıştı (www.yenisafak.com). İsmet İnönü ise Erim’e, “Demokrat Parti kazanırsa yönetime el koyarız” şeklinde yorumlanacak şu cevabı vermişti: “Buna imkân vermem. Ben ihtilâlci ve Kuvâ-yı Milliyeci İsmet’im. Bu devleti yoktan bu hale getirdik. Üç beş çapulcuya maskara ettirmeyeceğiz. Yaptığımız bir tecrübedir. Muvaffak olursak ne âlâ. Olmazsa vazgeçer, birkaç sene daha eski usûlde gideriz. Sonra yeniden tecrübe ederiz” (Toker, 1970: 127-128).

7 Ocak 1946’da henüz yeni kurulan Demokrat Parti (DP) ve eş zamanlı kurulmuş diğer partiler, erkene alınmış yerel seçimi protesto ederek bu haksız yarışa katılmadılar. CHP yöneticileri bu defa 1947 yılında yapılması gereken genel seçimleri öne alan kanunu kabul ederek ve mevcut Meclis’i feshederek ülke demokrasisini yeni bir oldubittiyle karşı karşıya bıraktılar. Fakat DP’nin kuruluşunun hemen ardından hızla örgütlenmesi ve halkın teveccühüne mazhar olması iktidar partisini tedirgin etmeye yetmişti. Bu tedirginlik etkisini çabuk gösterdi ve 1947 yılında yapılması gereken yerel seçimler alelacele bir yıl öncesine çekildi (Çolak, 2012: 1).

Bu karar, henüz ülke çapında örgütlenmesini tamamlayamamış DP dahil birçok parti için yeni bir sarsıntı sebebi oldu. Seçimlere katılıp katılmama hususunda partilerin üst düzey yöneticileri uzun süren müzakereler gerçekleştirdiler. Ardından DP yöneticileri, ‘demokrasi içinde var olmanın ve meşru kalmanın bir vesilesi olur’ kanaatiyle 21 Temmuz 1946 seçimlerine girme kararı aldılar. Bu karara rağmen, muhalefet cephesinin lideri konumunda bulunan DP’nin 16 şehirde seçimlere girememesi, muhalefet partilerinin bu seçime ne kadar hazırlıksız yakalandığını gösteren çarpıcı bir tablodur.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Cumhuriyet gazetesinin kurucusu Yunus Nadi’nin oğlu Nadir Nadi, 5 Nisan 1946 günkü yazısına, “Dost Amerika’nın denizcilerini karşılarken” başlığını atar: “Amerika, bugün yeryüzünün en kuvvetli bir milletidir. Fakat bu kuvvet, saldırganlığın, istila ve tahakküm hırsının değil; barışın, adaletin ve milletler arasında eşitlik hakkını kurup yaşatmak isteyen temiz bir idealin emrindedir. Kötü niyet beslemeyen her kuvvet gibi Birleşik Amerika da, muazzam endüstrisini yıllar boyunca yalnız insanlık ve medeniyet şartlarına göre yürütmekten başka bir şey yapmamıştı.” Burada parantez açarak, Amerikan hayranı yazılar yazan gazetecilerin çoğunun, Mason dergi ve kitaplarında Mason olduklarından gururla bahsedilen kimseler olduklarını belirtmeliyim.

Nadir Nadi’nin yazısındaki şu kısımlar da atlanmamalı: “Milletlerin hürriyet ve eşitlik ülküsü, gerçekleşme yoluna girmiştir. Çok uzak değil, bir gün gelecek, milletlerarası ahlakının şimdiden suç saydığı tecavüz hadisesi imkânsız bir hale gelecek, büyük küçük her devlet dağ başında eşkıya korkusu ile silah elde teker teker nöbet tutmak mecburiyetinden kurtulacaktır. Medeni dünyanın müşterek zabıta kuvveti, insan topluluklarının müşterek emniyetini kendi başına koruyacak; milletler de birikmiş enerjilerini yükselme ve ilerleme yolunda daha rahat harcayabileceklerdir.” Ahmet Emin Yalman, aynı tarihli Vatan’da Missouri’den “Çelikten bir barış elçisi” diye bahseder.

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Başbakan Şükrü Saraçoğlu tarafından 6 Nisan 1946’da Missouri erkânının kabul edilmesi de hayret verici anekdotlar barındırır. İnönü, misafirlere hitaben, “Amerikan donanmasına mensup gemiler bize ne kadar yakın bulunursa o kadar iyi olur” diyerek gazetelerde yazılanlarla konsensüs içinde olduğunun ve Türkiye’nin yeni ABD politikasının ipuçları verecektir. Buna ilaveten, Amerikalı gazetecilere iltifatta bulunduktan sonra İstanbul’u kastederek sorar: “Bizim köyü nasıl buldunuz?” Neyse ki gazeteciler İstanbul’u San Francisco’ya benzettiklerini, sihirli bir şehir görünümünde olduğunu belirtirler de İstanbul köy statüsünden ABD’li bir şehir statüsüne yükselir! (“İnönü Truman’ın mesajına samimi dille yazılmış bir cevap verdi”, Son Posta, 7 Nisan 1946, s. 1, 3).

Burhan Felek öyle sevmiştir ki gemiyi, 7 Nisan 1946 günü Son Posta’da “Ben Missouri’liyim” diye yazar. 8 Nisan 1946 tarihli Cumhuriyet’te yazan Abidin Daver’e göre ise “Amerika, Ortadoğu’nun koruyucusudur”. Nasıl koruduğunu yıllar gösterecektir!

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Bir kere Köy Enstitülerinin yerli bir fikir olduğunu iddia etmek saçma. Zira devletimiz 1937 yılında Birleşmiş Milletler’in o zamanki karşılığı olan Milletler Cemiyeti’nden eğitime dair bir rapor istemiş, bunun üzerine Milletlerarası İş Bürosu Teşkilatı’ndan Mösyo Olindo Gorni tarafından hazırlanan rapor belirli merkezlerde tarım okulları açılarak bu okulları bitiren elemanları köye göndermeyi ve köylerin yetersiz kaldığı meselelerin çözümüne odaklanmayı tavsiye etmiştir. Amaç, teorik bilgiler yerine teknik bilgiye sahip okumuş elemanları Toprak Reformuyla köylüye dağıtılacak topraklarda istihdam etmek ve verimi artırmaktır.

Fakat bu nasıl bir toprak reformudur ki, hazırlanmasına Atatürk zamanında, 1935 yılında başlamış ve tam 10 yıl boyunca kanun üzerinde “çalışılmış” ama tam da Hitler’in teslim olduğu ay, 1945 Mayıs’ında Meclis’e getirilmiştir. Lakin bu tarihte artık Meclis’in de, İnönü’nün de kanunu çıkartacak dermanı kalmamıştır! Dolayısıyla Toprak Reformu yapılırsa diye işe başlanan Köy Enstitüleri projesi Cumhuriyetin iki kurucusunun bu kanunu her nasılsa TBMM’den geçirememesi üzerine (yoksa geçirmemesi mi demeliydik?) rafa kaldırılmıştır.

Yani 1945 yılının ikinci yarısındaki dünya şartları, daha açık olarak Köy Enstitülerinin ideolojik dayanağı olan Sovyetler Birliği’nin hasım kampındaki Hür Dünya/ABD şemsiyesi altında yer alışımız CHP iktidarını kendi eliyle kurduğu bu kurumu kadük hale getirmeye zorlamıştır. İşte bizzat İnönü’nün yıllar sonra gelen Köy Enstitülerini kendilerinin kapattığı itirafı:

“Benim gücüm, partiden, parti meclis grubundan geliyordu. Bu konuda, bütün bu organlarda gücümü kaybetmiştim… Artık Köy Enstitülerini eski gücüyle, eski ruhuyla devam ettirmek olanakları benim elimden çıktı.”

Zavallı İnönü! Bu sözleri okuyunca insanın haline acıyacağı, hatta gözyaşı dökeceği geliyor değil mi? Ama durun. Aynı Halk Partililer bu dönemde çok partili hayata geçişinden dolayı onu “demokrasi kahramanı” ilan etmiyorlar mıydı? Kendi devrinde kurulan Köy Enstitülerine bile sahip çıkamadığını itiraf etmiş olan ‘aciz’ İnönü mü Türkiye’yi çok partili hayata geçirmişti? Güldürmeyin insanı. Bal gibi ABD’nin zorlamasıyla demokrasiye geçmiştik. Paşamıza kalsaydı ölene kadar da geçmezdi, zira demokrasiye geçmek isteyen biri 1946 gibi seçim rezaletini bu millete yaşatmazdı.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında… 

Belgesi Devlet Arşivleri’nde bulunan karar metni aynen şöyleydi: “İsrail devletinin derhal tanınması; Dışişleri Bakanlığının 24/3/1949 tarihli ve 35970/115 sayılı yazısı üzerine, Bakanlar Kurulunun 24/3/1949 tarihli toplantısında kararlaştırılmıştır.” Altında Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ve Bakanlar Kurulu üyelerinin imzaları bulunan karar metni ertesi gün gazetelerde de neşredilmiş, böylece Türkiye’nin bir süredir tereddütler yaşadığı İsrail politikası da netleşmiştir. Dışişleri Bakanlığı’nın istek yazısı ile kararın Bakanlar Kurulu’ndan çıkması aynı gün, şimşek hızıyla gerçekleşmişti.

Ne kadar gariptir ki, tam da Bakanlar Kurulu karanının imzalandığı gün İsrail’e karşı mücadele etmekte olan Araplara, bu arada Filistinlilere silah sattığı için Haliç’teki silah ve cephane fabrikasıyla beraber kendisi de havaya uçurulan iş adamı Nuri Killigil’in, nam-ı diğer Kafkasya İslam Ordusu kumandanı, Bakü Fatihi, Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa’nın (Azerbaycan’da ‘Nuru Paşa’ dediniz mi akan sular durur, bilesiniz) ve 27 işçisinin parçalanmış ve kömürleşmiş cesetlerinden ibaret nakıs cenazeleri Edirnekapı Şehitliği’nin bir köşesine sessiz sedasız defnedilmekteydi.

Ne var ki Nuri Killigil’in cenaze namazı Diyanet İşleri Başkanlığı’na yukarıdan yapılan siyasî baskılar yüzünden kılınamadı. Başında ünlü alim Ömer Nasuhi Bilmen’in bulunduğu İstanbul Müftülüğü vücudun büyük bir kısmı parçalanmış olduğu için cenaze namazının kılınmasının caiz olmadığına karar vermişti:

“İstanbul Müftülüğü, ceset parçası üzerine cenaze namazı kılınamayacağını bildirdi. Nuri Paşa ailesi, Sütlüce sahilinde bulunan ve Nuri Paşaya ait olduğu iddia edilen ceset parçası için cenaze merasimi yapamayacak” (Yeni Sabah, 23 Mart 1949).

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında… 

Mustafa Armağan

Derin Tarih Dergisi Genel Yayın Yönetmeni

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…