Ruhunu böyle teslim eden bu mübarek insan, Şeyh Şamil’den başkası değildi. İmam Şamil de derlerdi kendisine. Türkiye’de “Kafkas Kartalı”, “Çarlara Başeğmeyen Dağlı”, “Kafkas Dağlarının Hürriyet Güneşi”, “Dağıstan Aslanı”, “İslam Mücahidi” olarak anıldı. O kadar benimsendi ki, özellikle milliyetçi/ülkücü camia tarafından Türk olduğu bile söylendi. Oysa Şamil’in Türklükle bir ilgisi yoktu; bir Kafkas kavmi olan Avarlara mensup idi. Böyle söylenmesinin sebebi Ruslara karşı yürüttüğü istiklal mücadelesiydi. Hatta Şeyh Şamil, bir zamanlar ülkücülerin dillerinden düşmeyen bir şiirin asıl kahramanı idi. Şu sözler o şiirden:

Şamil, Kafkas dağlarının hürriyet güneşidir.

Şamil atalarımın öz-be-öz kardeşidir.

Şamil’i bilmeyen atasını ne bilir?

Aslında Kafkasya’daki Müridizm hareketi Şeyh Şamil ile başlamadı. Şeyh Mansur bu hareketin ilk lideri idi. Çeçen asıllı bir Nakşibendi şeyhi olan Şeyh Mansur 1784’de Rusların Çeçenistan’a saldırması üzerine, doğduğu köy olan Aldı’da Ruslara karşı “gazavat” ilan etmiş; Çeçenistan, Dağıstan ve Kabarday halkına gönderdiği bir beyannamede “kâfir Rus” düşmanlığını açıkça göstermişti: “Kâfire medar haramdır. Müslüman olan kâfiri vurub malını talan, evlad-ı iyalini esir etmektir. Rus eseri olan her şey Rus’un hareket tarzına uygun her vasıf haramdır. Hasta olursanız kendinizi Rus doktorlara tedavi ettirmeyiniz. Neticede belki o Rus ile dost olmak mümkündür.”

Şeyh Mansur Kuzey Kafkas halklarını birleştirerek gazavata girişti. Bu hareket bölge halklarını heyecanlandırmış ve onun etrafında birleşmelerine sebep olmuştu. Görünen o ki, bu savaş Ruslara pahalıya mâl olacaktı. Nitekim 8 Temmuz 1785’deki Aldı Savaşı’nda Şeyh Mansur, Albay Pierre komutasındaki 7 bin kişilik Rus birliğini imha etmiş, ardından 15 bin kişilik bir birlik ile Terek nehrini aşarak Kızılyar-Mozdok hattını ele geçirmişti. Ancak Ruslar aynı yılın Ekim-Kasım aylarında gönderdiği birlikler sayesinde Şeyh Mansur’u Mozdok’tan çekilmeye zorladılar. Böylece Şeyh Mansur Kabarday bölgesine çekildi. Yine de Şeyh Mansur’a bağlı Hacı Geri ve Adil Geri başta olmak üzere bazı komutanlar Rus bölgelerine saldırılarını sürdürdüler. Ne var ki Kafkasya’daki bu mücadele, 1787’de başlayan Osmanlı-Rus Savaşı ile yeni bir şekil alacaktı.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında… 

Rusya İmparatorluğu doneminde Şeyh Şamil imajı Kafkasya’da yaşanan savaşlarla şekillenmişti. Olay devlete karşı gelme/başkaldırma şeklinde okunmaktaydı. Yapılan calışmalarda mücadelenin milli boyutu ve liderlerinin rolü inkâr ediliyor, küçümseniyordu. Bunların yanında çok az sayıdaki çalışmada mücadelenin Rus yayılmacılığına karşı oluşuna ve liderleri Şeyh Şamil’in kahramanlığına veya rolüne vurgu yapılmaktaydı.

Bu yüzyılda konuyla ilgili farklı görüşlerini belli edenlerden biri Mirze Kazım Bey oldu. 1860 yılında Русское слово dergisinde yayınladığı “Müridizm ve Şamil” başlıklı makalesinde Müridizm ve imamet konusunda geniş bilgi verdikten sonra şu değerlendirmeyi yapıyordu: “Şeyh Şamil halk temsilcisidir, Şeyh Şamil ismi tarih ve vatanperverlikle ilgili düşünceleri ihtiva ediyor… O her halde halk kahramanıdır…” 20. yüzyılın başında yayınlanan iki ansiklopedide de ilgili bilgilere rastlamak mümkün: Bu kaynaklarda Şeyh Şamil harekatı ile ilgili olumsuz görüşler bulunsa da onun kahramanca mücadelesini takdir eden bilgilere rastlanmaktaydı.

Sovyet tarih yazımında, 19. yüzyılda Rusya İmparatorluğu’nun yayılmacı politikasına karşı mücadele eden halklar ve Şeyh Şamil’in faaliyetleri üç temel tezle açıklanmaktaydı: “zararlı”, “az zararlı” ve “gönüllü birleşme” tezleri.

Birinci dönem: Kuruluş aşamasındayken Sovyet sisteminin ortadan kaldırdığı Rusya İmparatorluğu’nu övmesi, yaptıklarını hoş göstermesi söz konusu olamazdı. Bu bağlamda Çarlık yönetiminin yaptıkları “zararlı” olarak tarif edilmekteydi. “Tarihî, siyasî mucadelede en iyi silah” olarak gören Sovyet sisteminin emrindeki tarih yazımı da bu tezi işlemekteydi. Bu yorum 1920’li yıllarda Sovyet Marksist tarihcilerinin lideri pozisyonunda olan M. N. Pokrovski tarafından geliştirildi. 1923 yılında Moskova’da yayınladığı Çarlık Rusya’sının XIX. Yüzyıldaki Savaş ve Diplomasisi isimli eserinde Çarlık Rusya’sının Kafkas politikasını işgalci bir politika olarak değerlendiriyordu. Eserinde Müridizm ve Şamil harekatına da yer veren Pokrovski, yerel halkın kendilerini, geleneklerini, yönetimlerini korumak için ya savaşmak ya da Rusya’ya teslim olmak zorunda kaldığını vurguluyordu. Gammer’in ifadesiyle, “Pokrovski, Marks ve Engels’in Şamil hakkındaki görüşlerini izleyerek onu bir kahraman ve eşit olmayan bir mücadelede yetenekli bir önder olarak tanımlamış ve hareketine demokratik demiştir.”

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…