Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Bir rivayete göre tekkeyi, IV. Murad’ın vezirlerinden Silahtar Mustafa Paşa’nın babası, Saraybosna’nın tüccarlarından olan Hacı Sinan, padişahın isteği üzerine inşa ettirmiştir. IV. Murad Bağdat’ı fethettiğinde yakın arkadaşı ve veziri olan Silahtar Mustafa Paşa’yı yanına çağırıp imparatorluk toprakları içinde tekkesi bulunmayan bir şehir olup olmadığını sorar. Vezir de Saraybosna’da sultanın arzu ettiği keyfiyette, yani zikir ve ibadetlerin dışında derviş ve yolcuların da konaklayıp karınlarını doyuracakları bir tekkenin olmadığını söyler. Bunun üzerine Sultan, vezirinin Saraybosna’da tüccar olan babası Hacı Sinan Ağa’ya büyük bir tekke inşa ettirmesi için bir ferman gönderirken, masraflar için gereken parayı da yollamayı unutmaz.

Kadı sicillerinde ise tekkenin bânisi olarak Silahtar Mustafa Paşa görünmekte, bu güzel eseri babası Hacı Sinan Efendi’nin arzusunu yerine getirmek için yaptırdığı ifade edilmektedir. Menkıbeye göre Hacı Sinan Ağa, tekkenin inşası için Milyaçka Nehri’nin sol kıyısında bir arazi satın almış lakin rüyasında bir ses ona tekkeyi burada değil de bugün bulunduğu yerde inşa etmesini söylemiştir. Böylece tekke hâlihazırdaki yerine inşa edilir.

Tekkenin giriş kapısı üzerindeki hilâl, buranın bir dinî mekân olduğuna dikkat çekmektedir. Yapı malzemesinde bulunan kaliteli yağlı kireç taşları sayesinde bugüne orijinal hali ve mimarisiyle ulaşmayı başaran tekke, Bosna’nın altın çağına ait kültürel mirasın değerli bir parçasıdır. Sarayın baş mimarı, aynı zamanda meşhur Bağdat Köşkü’nün de mimarı olan Arnavut kökenli Kasım Ağa’nın (ö. 1659) eseridir.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Resim, fotoğraf ve yazılı kaynaklardan öğrenebildiğimiz kadarıyla, bir zamanlar Ayasofya’da olduğunu bildiğimiz, fakat bugün göremediğimiz hüsn-i hat yazılarını inceleyelim.

Varlığını yalnızca kaynaklardan bilebildiğimiz yazılardan ilki Baltacızade Mustafa Paşa’nın (v. 1762-3) celi sülüsle yazdığı bir hat levhasıdır. Baltacızade Mustafa, meşhur Baltacı Mehmed Paşa’nın oğludur ve I. Mahmud’un Ayasofya’ya eklettiği şadırvan üzerindeki Kaside-i Bürde ile kütüphane içinde kubbe kasnağını dolaşan Fâtır suresinin 29-32. ayetlerini yazmıştır. Bugün bu yazılar mevcuttur. Yerinde olmayan levha ise Ayasofya’nın I. Mahmud devrindeki kapsamlı onarımı sırasında (1740-42) harime giriş kapısı üzerine konulmuştu. Bu levhada Tevbe suresinin 18. ayetinin bir kısmına, o devirde imam-ı evvel olan (1745-46’da şeyhülislâm olacaktır) Pirizade Mehmed Sahib Efendi’nin Allah’ın üç ismini ilave ederek, ebcetle tamir tarihini verecek şekilde düzenlendiği şu yazı yazmaktaydı: “İnnemâ ya‘muru mesâcidallâhi men âmene billâhi’l-Aliyyi’l-Azîzi’l-Vehhâb.”

Ayasofya’da yazısının olduğunu bildiğimiz bir diğer hattat Mustafa Selâti (v. 1708-9), diğer adıyla Namazcı Hoca’dır. Bu lakabın verilmesinin sebebi, vakit namazlarının ikisini Ayasofya’nın tuğla minaresinin bitişiğindeki dükkânında ilkokul çocuklarıyla, geri kalanı da daha sonra I. Mahmud’un kütüphane yaptıracağı mahalde eda etmesiymiş. Mustafa Selâti’nin 12 farklı yazı türünde (hutut-ı mütenevvi‘a) yazdığı levha, namaz kıldığı yerin bitişiğinde, Sultan I. Mustafa ve Sultan I. İbrahim’in metfun olduğu türbenin kapısına asılmıştı.

Ayasofya’da hâlihazırda mihrabın kıble istikametine doğru sağ cenahında hattat sultanlara ait levhalar bulunmaktadır. Burada II. Mahmud’a ait iki, III. Ahmed’e ait bir, II. Mustafa’ya ait iki adet levha asılıdır. Bu levhalardan biri olan II. Mustafa’nın yek-kalem tevki‘ hatla yazdığı besmele-i şerifin yanında bir zamanlar bu hattı yazarken kullandığı kamış kalem de varmış (Görsel 1). Fakat Ayasofya’nın I. Mahmud devrindeki tamiratı sırasındaki dağdağada bu kalem kaybolmuştur. Eğer günümüze intikal etmiş olsaydı, tıpkı Abdülfettah Efendi’nin Bursa Ulu Camii’ndeki celi müsenna levhasıyla, bu levhayı yazarken kullandığı kalemin birlikteliklerine benzer bir manzara karşımızda olacaktı.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…