Göbeklitepe “modern insan”ın günümüz medeniyetin ulaştığı süreçte attığı adımların en çarpıcı örneklerinden biri. Göbeklitepe’yi önemli kılan yalnızca yüksek sanat anlayışı ya da şaşırtıcı mimarisi değil, burayı inşa eden toplulukların gelişmiş toplumsal yapıları, zengin inanç ve sembol dünyaları hakkında bizlere sunduğu deliller. Göbeklitepe’nin ilk kültür katmanı, MÖ 9.600 – 8.700 yılları arasına tarihlenmekte. Neolitik dönemin ilk evresi olan bu dönem, insanın kültürel ve toplumsal açıdan yaşadığı en büyük değişimlerden birine sahne olmuştur. Avcı – toplayıcı hayattan yerleşik hayata geçiş, tarım ve hayvancılığın ortaya çıkışı, kilden kap kacak yapımı ve cilalı taş baltalar, kerpiç gibi teknolojik gelişmeler araştırmacılar tarafından “neolitik paket” adı altında gruplandırılıyor. Son dönemde Yakındoğu’da yapılan araştırmalar, ilk neolitik dönem insanlarının çevrelerindeki tabiattan farklı biçimlerde faydalanan başarılı avcı – toplayıcılar olmalarının yanı sıra gelişmiş ve çok katmanlı kültürel geleneklere sahip olduklarını da gösteriyor.

Günümüzden yaklaşık 120 bin yıl önce başlayan buzul dönemlerinin ardından, 19 bin yıl önce son buzul döneminin sona erdiği düşünülüyor. Bu dönemde Avrupa’nın büyük bir kısmıyla birlikte Doğu Anadolu dağları da buz örtüsüyle kaplanmıştır. Son buzul maksimumu’nun ardından iklim şartları yumuşamaya başlar, deniz seviyesi yükselir. MÖ 12.500’e gelindiğinde sıcaklık neredeyse günümüz değerlerine ulaşır. Bu da tundra bitki örtüsünün çam ormanlarıyla değişmesine neden olur. Anadolu ve kuzey Mezopotamya binlerce yıldır kurak bir step ikliminin altındayken, yavaş yavaş nemli ve yumuşak bir iklime geçer ve çayırlıklarla açık ormanlık araziler yayılmaya başlar.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında… 

Neolitik dönem insanların avcılık ve toplayıcılık yerine besin üretimine, avcı toplayıcı bir hayattan yerleşik hayata geçtiği, toplumun yeni geçim ekonomisi ve inanç sistemiyle yeniden biçimlendiği bir dönemin çıkış noktasıdır. Bu süreçte ortaya çıkan toplumsal ve ekonomik yapılanma, 1000 yıllar içinde gelişerek çiftçi köy yaşantısı, kentleşme, devlet oluşumu, imparatorlukların ortaya çıkışından endüstri devrimine kadar gelen düzenin temelini oluşturmuştur. İşte bu nedenle Dünya Kültür Mirası’nda Türkiye bir süper güçtür. Göbeklitepe’nin 2018 yılında UNESCO Dünya Kültür Mirası’na Türkiye’den giren 18. kültürel miras alanı olması, Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Şanlıurfa Müzesi’nin yoğun, uzun ve verimli bir çalışmasının sonucudur.

Göbeklitepe’de 1995 yılından itibaren gerçekleştirilen kazılar sonucunda elde edilen sonuçlar, akademik camia ve kamuoyunda bir şaşkınlığa neden olmuştu. Göbeklitepe ve etrafındaki bölge, günümüzden 12 bin yıl önce bir dağ üzerinde inşa edilmiş yapılardan oluşan dinî toplanma ve tören alanıydı. Bu dönem avcı toplayıcılıktan tarımcılığa geçişin yaşandığı, ‘insanın insan olduğu’ bir süreçtir.

Göbeklitepe kazılarda ortaya çıkartılan görkemli kült yapılarıyla özellikle boyları 6 metreyi bulan dikilitaş, heykel ve kabartmalarıyla herkesi derinden etkileyecek buluntuların sergilendiği bir kazı yeridir. Söz konusu yapıların 12 bin yıl öncesine ait olması Göbeklitepe’ye büyük bir ‘gizem’ yüklemiştir.

Bu yapıların nasıl ve hangi tekniklerle inşa edildiği merak konusudur. Ancak önemli olan nasıl inşa edildikleri değil, neden inşa edildikleridir.

Anadolu’daki bu tür mekânların işlevi ve bunun inanç sistemindeki yeri, elbette önümüzdeki dönemlerde yeni buluntu yerlerindeki kazı çalışmalarıyla daha iyi anlaşılabilecektir. Göbeklitepe ve Göbeklitepe kültürleri buluntu yerleri bizleri şaşırtmaya devam edecektir.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…