Ancak Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ömrü çok kısa sürdü. 24 Nisan 1920’de Kızıl Ordu Bakü’yü işgal etti. Ardından Ermenistan ve Gürcistan’a ilerleyerek bölgeyi Sovyetler Birliği’ne kattı. Stalin Türkiye’nin Türk dünyası ile fizikî bağını kesmek için İran’dan getirilen Ermenileri yerleştirerek Ermenistan topraklarını suni olarak İran sınırına kadar uzattı. Ayrıca Dağlık Karabağ bölgesine planlı olarak Ermenileri yerleştirerek 1923’te bu bölgeyi “özerk” hale getirdi.

1989’da Sovyetler Birliği’nin çökmesi üzerine uzun süredir muhalefet hareketinin liderliğini yapan Ebulfeyz Elçibey Azerbaycan Halk Cephesini kurdu. 1990 yılında Azerbaycan’da bağımsızlık gösterilerinin artınca Rus ordusu halka ateş açtı ve Bakü’de 2 bin civarında Azerbaycanlı şehit edildi. Sonunda 18 Ekim 1991 günü Azerbaycan bağımsızlığını ilan etti ve bunu ilk tanıyan ülke Türkiye oldu. Davanın lideri Ebulfeyz Elçibey ise cumhurbaşkanı seçildi. Ancak Ermeniler kısa süre sonra, 26 Şubat 1992’de Hocalı’da büyük bir katliam gerçekleştirerek 613 Azerbaycanlıyı katlettiler, Karabağ ve etrafındaki yedi yerleşim birimini işgal ettiler. Sonuç olarak Ermeniler, henüz bir ordu kurmaya fırsat bulamayan Azerbaycan Cumhuriyeti’nin topraklarının %20’sini işgal etti. Bölgedeki Azerbaycanlılar göç etmek zorunda kalırken, Ermeniler Karabağ ve işgal ettikleri 7 yerleşim yerinde “Dağlık Karabağ Cumhuriyeti” ni kurdular.

Durumun bu hale gelmesi üzerine 24 Mart 1992’de Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) devreye girdi. Soruna çözüm bulmak için aralarında Türkiye, Azerbaycan ve Ermenistan’ın da olduğu bir grup ülke ile “Minsk Grubu” mekanizması kuruldu. Çözüm yolu ise ABD, Rusya ve Fransa’nın eş başkanlığı altında bu üç ülkeye bırakıldı. 1994’de iki taraf da ateşkesi kabul etti. Aradan geçen sürede AGİT’in sorunun kalıcı çözümünde başarılı olamaması üzerine, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 14 Mart 2008’de Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü onaylayarak Ermeni güçlerin işgal ettikleri tüm topraklardan derhal çıkmasını isteyen bir karar tasarısını kabul etti. Ancak Ermenistan bu karara uymadı. 1 Nisan 2016’da Ermenistan’ın bir saldırısından sonra Azerbaycan ordusu derhal karşılık verdi ve bir miktar toprağını geri alabildi. 5 Nisan 2016 da Viyana’da yapılan görüşmelerde yine ateşkes kararı alındı.

Devamı Derin Tarih Kasim Sayısında… 

Mezopotamya ve Filistin-Suriye’deki büyük çaptaki toprak kayıplarımızı Enver Paşa ve arkadaşlarının bu defa Azerbaycan ile İran’da bir tampon bölge oluşturma adımları telafi etmeye yönelecekti. İşte bu sayımızda geniş bir şekilde işlediğimiz, Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa’nın Bakü’yü 15 Eylül 1918’deki fethi ve Vehib ve Kazım Karabekir Paşaların Kafkas Harekâtı, Osmanlı Devleti tarihe veda ederken gurup ışıkları olarak hüzünle ama ebediyyen hatırlanacak başarılardır.

Ne yazık ki 1. Dünya Savaşı denilince aklımıza hep Çanakkale nakşediliyor, o da eksik ve tek kahramana odaklanmış olarak… Ona dergimizin uzun süreli ve yoğun çalışmalarıyla hatırlanmasına destek verdiği Kûtu’l-Amâre zaferimizi ekliyoruz ama yetmez: Bu Ulu Çınar dünyayı terk ederken bile parlak ışıklar saçarak etrafını aydınlatmış, Anadolu insanına olduğu kadar -dergimizde bazı yazılarını okuyacağınız- Azerbaycanlı kardaşlarımıza da yaşama ümidi ve aşkını bir miras olarak bırakmıştı.

Bugün hangi Azerbaycanlıya “Nuri Paşa kimdir?” diye sorduğunuzda alacağınız cevap sizi şaşırtacaktır: O bir kahramandır, Azerbaycan’ın istiklâl mücahididir vs.

Diğer taraftan bugün hangi Türkiye Cumhuriyeti vatandaşına sorarsanız sorun, “Nuri Paşa kimdir?” dediğinizde alacağınız cevap yine bir soru olacaktır: “O da kim?”

Türkiye ile Azerbaycan halkları arasındaki asimetrik tarih hüznü, bir tarihçiye soracağınız Nuri Paşa’nın kim olduğu sorusuna “Enver Paşa’nın kardeşi” cevabını aldığınızda derinleşecek ve Enver Paşa’nın kim olduğu sorusuyla katmerlenecektir.

Tarihimiz yalnız yazılmamış değil, yazıldığı kadarıyla bile resmî tarihçilerin işine gelmeyenlerin silindiği bir tarihtir de. İşte Enver Paşa ve Nuri Paşa bu silinmiş tarihin talihsiz kurbanlarıdır; onlar tarihten silinince Azerbaycan halkının o gün bugündür tüten Türkiye ve ay yıldızlı bayrak sevdasının nereden geldiğinin ipucunu elimizden kaçırırız.

Yazılamayanları yazmasıyla temayüz eden Derin Tarih dergisi bu ay 100. yıldönümünü kutladığımız Bakü’nün fethini hem Azerbaycanlı hem de Türkiyeli akademisyen ve diplomatların katkılarıyla işlerken tarihi unutturmak isteyenlerden yalnız bir şekilde, hatırlayarak intikam alabileceğimizi de satır aralarında fısıldamayı ihmal etmedi.

Yine dopdolu sayılarda tarihle buluşmak dileğiyle. Hayırla kalınız.

Mustafa Armağan

Derin Tarih Dergisi Genel Yayın Yönetmeni

1918, Doğu Anadolu ve Güney Kafkasya için kritik olayların yaşandığı bir yıl oldu. Ekim 1917 Bolşevik İhtilali’nin ardından Rus ordusu geri çekilince Ermeniler, “bağımsız Ermenistan”ı kurabilmek hevesiyle bölgede yaşayan Müslümanlara karşı saldırılara başladılar. Bunu önlemek üzere Osmanlı Devleti, 12 Şubat 1918’den itibaren Erzincan’dan doğuya doğru bir askerî harekât düzenledi. Albay Kâzım Karabekir komutasındaki Osmanlı 1. Kafkas Kolordusu tarafından gerçekleştirilen ve 2. Kolordu’nun da destek verdiği harekât, 14 Nisan’da Batum’un geri alınmasıyla sonuçlandı. Bu arada 3 Mart 1918’de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması’yla Ruslar Kars, Ardahan ve Batum’u tahliye ederken aynı şekilde Doğu Anadolu’daki askerî güçlerini de 6 ilâ 8 hafta içinde boşaltacaklardı. En önemlisi, bölgenin geleceği, bölge halkları ile Osmanlı Devleti arasında belirlenecekti. Böylece Osmanlı bu tarihten sonra Kafkasya’da izleyeceği siyasetin uluslararası meşruiyetini de almış oluyordu.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Nuri Paşa’nın 1909’da başlayan askerlik mesleğinin, önder sanayicilik geçmişi ve başarılarının, Azerbaycan’a ve Türkiye’ye faydalı faaliyetlerinin tarihçilerce zikredilmesi gerektiği kanaatindeyim.

Nuri Paşa Cihan Harbi’nin sonu, Mondros Ateşkes Antlaşması arifesinde olağanüstü gayretle oluşturulan ve komutası altında bulunan Kafkas İslam Ordusu ile çetin çarpışmalar neticesinde Azerbaycan’ı Rus ve Ermeni işgalinden kurtardı. İngiliz birliklerini ülke dışına çıkartması neticesinde kurulan ilk bağımsız Türk Cumhuriyeti Azerbaycan bayrağında ay yıldız yer alıyorsa ve Anadolu Türklüğü ile Azerbaycan Türklüğü arasındaki sağlam köprü bozulmadı ise, bunu Osmanlı’ya son zaferini armağan etmiş olan Nuri Paşa merhuma borçluyuz.

Sütlüce’de kurmuş olduğu silah ve mühimmat fabrikasının havaya uçurulması (hadise halen aydınlatılamamıştır) neticesinde vefat eden Paşa’nın kabri yıllardır aranmasına rağmen bulunamamıştı. Nihayet araştırmacı-yazar Atilla Oral vasıtasıyla yeri tespit edilebildi; imar edilip bugünkü haline getirildi. Kendilerine minnettar ve müteşekkiriz. Aile büyüğümüze göstermiş oldukları saygı ve minnet duygularının yanı sıra bu rikkatli girişimi, milletimizin itina ile temizlenen toplumsal hafızasının uyarılması açısından da önemsiyorum. Yunan Harbi ve Milli Mücadele’ye katkılarından dolayı İstiklal madalyasına layık görülen Nuri Paşa ve neslinin bilinmesi ve tanınması nesillerimizin köklerinde mevcut özgüvene kavuşmamızı sağlayacaktır.

Nuri Paşa’nın hususi hayatına mahsus üç özel faaliyet alanını zikretmek isterim.

1- 1938’de çalışmaları başlayan ve bir yıl sonra BMM’de oy birliğiyle kabul edilen özel kanunu babası Ahmed Paşa ile birlikte hazırlamıştı. Bu kanun Enver Paşa’nın çocukları olan halalarım Mahpeyker ve Türkan ile babam Ali Enver’in Türkiye’ye dönebilmeleri ve şerefli Türk vatandaşlığına kavuşmalarına, bizlerin de muhterem milletimizin bağrında yaşamamıza imkan sağlamıştır. Allah razı olsun!

2- Çegen tepesinden itibaren çok geniş bir coğrafyada, bin bir tehlikeye rağmen ağabeyi Enver Paşa’nın bütün evrak-ı metrukesini muhafaza ederek ailede kalmasını sağlamış; bugün araştırmacıların istifadesine sunarak bir dönemin aydınlatılmasına vesile olmuştur.

3- Ağabeyi Enver Paşa’nın üç çocuğunu kendi evlatları olarak benimsemiş, bütün ihtiyaçlarının yanı sıra tahsillerini mükemmelen tamamlamalarını sağlayarak baba eksikliğini elinden geldiğince gidermek için çabalamıştır.

Ruhu şâd olsun.

Arzu Enver Eroğan