oniki ada – Derin Tarih

Ege’de 96 Yıllık İpotek

Mustafa Budak — Mon, 01 Jul 2019 08:45:51 +0000

Geçen yıl Eylül’de Ayvalık’a gitmiş, hemen karşısındaki Midilli adasını görünce hayıflanarak “Ah İsmet Paşa ah!” demiş ve bu serzenişimi sosyal medyada paylaştığımda bazı dostlar tepki göstermişti.

Aynı şekilde Türkiye’ye yeni gelmiş bir yabancının önüne Adalar Denizi’ni (Ege Denizi) de gösteren bir Türkiye haritasını açsak ve özellikle sahillerimize yakın bu adaların kimin olduğunu sorsak, alacağınız cevap, “Tabii ki Türkiye’nindir” olacaktır. Gerçekten öyle mi?

Aslında Adalar Denizi’ndeki kara veya taş parçalarının -nam-ı diğer adaların- kaderi, Balkan harplerinden bir yıl önce, 29 Eylül 1911’deki Trablusgarb Savaşı ile başlamıştı. İtalyanların hedefi Trablusgarb ve Bingazi idi. Her ne kadar Trablusgarb sahillerine çıkmışlarsa da Enver ve Mustafa Kemal beylerin içinde bulunduğu Osmanlı subaylarının başlattığı gerilla savaşı sayesinde iç bölgelere giremediler. Fakat Trablusgarb’ı almakta kararlıydılar; üstelik İngiltere ve Fransa gibi büyük devletler de onların yanındaydı.

Diğer taraftan Osmanlı Devleti Adalar Denizi’nde zor durumdaydı. Oniki Ada Nisan-Mayıs 1912’den beri fiilen İtalyan işgali altındaydı. Bbir yandan da Makedonya ve Arnavutluk’taki ayaklanmalarla uğraşıyordu.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

“Yunanistan’ın Maksadı Ege’yi Yunan Gölü Yapmak”

Necdet Hayta — Mon, 01 Jul 2019 08:42:23 +0000

Konuşan : Havva Akdağ

En tartışmalı hususlardan başlayalım. 1) Oniki Ada dediğimizde Ege Denizi’ndeki takımadalardan hangisini kast ediyoruz? 2) Oniki Ada teriminin kökeni nereye dayanıyor?

Menteşe Adaları ya da Güney Sporadlar olarak da bilinen bu adalar grubu Ege Denizi’nin güneydoğusunda yer almakta olup Türkiye sahillerine oldukça yakındır. İçerisinde Rodos, Patmos, Lipsos, Leros, Kalimnos (Kilimli), İstanköy (Kos, Coo), Astropalya (Stampalia), Nisiros (İncirli), Tilos (İlyaki), Sömbeki (Symi), Harki (Herke, Kharki), Karpatos (Kerpe), Kaşot (Kasos) adaları yer alır. Öte yandan “Oniki Ada”, Yunanca “oniki” anlamına gelen “dodeca” ile “adalar” anlamına gelen “nesos” kelimelerinin birleşmesiyle oluşan “dodecanesos” kelimesinden gelmekte olup Dodeca-nissas (Dodecanese) tabiri Batı dillerinde kullanıldığı gibi Osmanlı Türkçesinde de “Cezâir-i isnâ aşer” şeklinde geçer.

Trablusgarp Savaşı sırasında İtalya, Rodos ve Oniki Ada’yı geçici olarak işgal etmişti. İşgal nasıl kalıcı hale geldi?

15-18 Ekim 1912 tarihlerinde Uşi’de bir gizli antlaşma ile eklerini oluşturan bir barış antlaşması ve üç protokol imzalandı. 2. madde doğrudan Rodos ve Oniki Ada’ya aitti. Buna göre:
Antlaşmanın imzalanmasını müteakiben Osmanlı Hükümeti, Trablusgarp ve Bingazi’de; İtalya Hükümeti de Adalar Denizi’nde işgal ettiği adalardaki subay ve askerlerini çekmeyi taahhüd eder. İtalyan subay ve askerleri ile mülkî memurlarınca adı geçen adaların fiilen boşaltılması, Osmanlı subay ve askerleri ile mülkî memurlarının Trablusgarp ve Bingazi’yi boşaltmalarının ardından gerçekleşecektir.
Ne var ki bu arada çıkmış olan Balkan Savaşı sırasında Yunanistan’ın söz konusu adaları işgal edebileceği endişesi yüzünden İtalya ile gizli bir antlaşma yapılmıştı. Sadrazam Kâmil Paşa tarafından Harbiye Nezareti’ne yazıldığına göre antlaşma gereği Trablusgarp ve Bingazi’nin tarafımızdan tahliyesini müteakip İtalya, işgali altındaki adaları tahliye edecekti. Ahalisi aslî ve savunma kuvvetinden mahrum bulunan bu adaların Yunanlılar tarafından işgali muhtemel bulunduğundan Yunan Hükümeti ile barış antlaşmasına varana kadar adaların İtalyanların işgali altında kalması üzerinde Osmanlı ve İtalya anlaştı. Bu kararda İngiltere’ye sipariş edilen iki savaş gemisinin teslim edilememesi de etkili olmuştu. Gemiler gelmeden harekete geçilirse Rodos ve Oniki Ada’nın da Yunanistan’ın eline geçmesinden çekinildiğinden buraların İtalyanların şimdilik elinde kalmasının tercih edildiği görülmektedir. Fakat İtalya oldukça stratejik öneme sahip olan bu adaları iade etmemek için elinden geleni yapmış, en çok da Trablusgarp ve Bingazi’de hâlâ Osmanlı askeri bulunduğunu, dolayısıyla Osmanlı Devleti’nin antlaşma şartlarını yerine getirmediğini ileri sürmüştür. Tabii bir süre sonra Dünya Savaşı’nın çıkması İtalya’nın işine yaramıştır. Zira savaşa dahil olmak için öne sürdüğü şartlar arasında bu adaların kendine bırakılması da vardır.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Oniki Ada Nasil Megali İdea’ya Teslim Edildi?

Cemalettin Taşkıran — Mon, 01 Jul 2019 08:28:46 +0000

Lozan’da Oniki Ada’nın İtalya’ya bırakılması üzerine Türkiye ile İtalya arasında Anadolu kıyıları ile Meis Adası arasındaki karasuları sınırı ve bazı adacıkların aidiyeti hususunda anlaşmazlıklar çıktı. Türk ve İtalyan hükümetleri 30 Mayıs 1929’da imzaladıkları tahkimnamenin 1. maddesinde sayılan adacıkların Lozan Antlaşması’na göre Türkiye’ye mi yoksa İtalya’ya mı ait olduğunu Adalet Divanı’na sordularsa da Divan kararını vermeden aralarındaki uyuşmazlıkları çözdüler. 4 Ocak 1932’de imzaladıkları sözleşme ile hangi adaların Türkiye’ye ait olduğu belirlendi.
Sözleşme ile Lozan Barış Antlaşması’nın 15. maddesi genişletilmiş, Meis’e bağlı diye bazı adacıklar İtalya’ya bırakılmıştır. İkili sözleşmeden sonra her iki hükümetin uzmanları 4 Ocak 1932’de bir “çalışma belgesi” imzaladılar; belge 10 Mayıs 1933’te Türk-İtalyan makamları tarafından karşılıklı olarak onaylandı.
İtalya 1936’da Oniki Ada’yı askerî yönden tahkim etmeye ve silahlandırmaya başlamış; özellikle Rodos’a 100 sahra topu ve çok miktarda mühimmat getirtmişti. Oniki Ada’da yaptığı tahkimat savaş başladığı zaman hem kendisinin, hem de müttefiki Almanya’nın deniz üssü ve kara üssü olarak çok işine yaradı. 2. Dünya Savaşı sırasında özellikle Rodos ve Leros adaları büyük önemi haizdi. İtilaf devletleri bu adaları ele geçirmeye çalıştıysa da sonuç alamadı. Ancak Meis 1941’de kısa süre İngiliz işgalinde kaldı. 1943 yılında Leros ve diğer adalar da kısa bir müddet işgal edildi. İtalya’nın savaştan çekilmesi üzerine Oniki Ada’yı Almanlar işgal etti. 1945 yılında Almanya’nın teslim olunca da Oniki Ada itilaf devletlerinden İngiltere’nin eline geçti.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…