Orta Asya – Derin Tarih

Moğollara İlk Mağlubiyeti Tattıran Kuzeyin Müslüman Türkleri İdil Bulgarları

Dinçer Koç — Sat, 04 Feb 2023 09:15:21 +0000

Hazarların boyunduruğu altında yaşayan Bulgarlar, ticarî faaliyetler neticesinde Müslümanlığı tanımış, Abbâsî halifesinin de desteği ile İslâm’ı kabul ederek bağımsızlıklarını ilan etmişlerdi. İslâm âleminin en kuzeydeki temsilcisi haline gelen İdil Bulgar Devleti, ticarî ve kültürel faaliyetlerini sadece Avrupa’da değil, Orta Asya’da ve Yakındoğu’da da yürüterek Türk dünyasıyla yakın ilişkilerini sürdürmüş, “Moğolları ilk defa bozguna uğratan devlet” vasfını da kazanarak tarih sahnesinden çekilmişti.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Gönüllerin Kırık Sazı Rebab Osmanlı Elinde Nasıl Kemâle Erdi?

Tahir Günay — Sat, 07 Aug 2021 06:22:37 +0000

Musiki, Türk’ün Orta Asya’dan başlayan tarih ve medeniyet yolculuğunun merhalelerini anlamanın en belirgin numunesidir. Bilhassa İslâm’ın istikamet vermesiyle birlikte varılan her coğrafyayı, kurulan her yeni devleti, karşılaşılan her medeniyet havzasını ve ruh dünyamızı zenginleştiren “yeni”yi, beraberinde getirdiği “kadim” ile mezcederek insanlığın istifadesine sunabilme kabiliyetini gösteren musikinin nadir sazlarındandır rebab. Turfan’dan Semerkand’a kadar bütün Türkistan’da boğuk ve içli sesiyle gönüllere işleyen “ıklığ”, Hamedan’dan Isfahan’a İran coğrafyasında “kemâne”ye, Bağdad’dan Kahire’ye Arap coğrafyasında ise rebaba inkılap etmiştir. Iklık, ıklığ, rebab, rebabe, rübab, murabba, kemâne, ayaklı kemâne, kemânçe, uzun boyunlu Osmanlı kemençesi ve daha birçok isimle anılan bu mübarek saz, ayak bastığı bütün coğrafyalarda ismiyle birlikte bazı hususiyetleri de değişerek Selçuklu ve Osmanlı eliyle kemâl bulacağı Anadolu coğrafyasına vasıl olmuştur.

Mehmet Nazmi Özalp Musiki Tarihi isimli eserinin birinci cildinde, İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın yayımladığı bir belgeden bahseder: “… Bu saz ki, ismine dahi Kemân-ı Arabî ve kemançe vü rebab dahi dirler. Arabistan sazlarındandır. Eğerçi heyet-i ayaklı keman misüllü, lâkin kiriş ve telden olmayub al atın kuyruğundan altmış kadar kıl cem’i olunub bâdehû ne veçhile tanzim olduğu erbabına ma’lûmdur. Farabî eyledi deyû meşhurdur.”

İlk haline Uygur Türklerinde ıklığ (iklık veya iklik) ismiyle rastladığımız bu saz, hindistancevizi bir tekne üzerine hayvan derisi gerilerek ve silindirik bir sap takılarak imal edilirdi. Üç telli ve telleri ile yayı at kılı olan ıklığın, “ayak” olarak isimlendirilen ve yere dayanan kısmı ise genellikle aynı cins ağaçtan, pirinçten veya farklı malzemelerden olabilirdi. Perdesiz bir saz olması itibariyle icrası zor olan ıklığ, yaylı sazların ilk prototipi olarak görülür. “Yay” anlamındaki “ık”tan türediği düşünülen ıklığa, kopuzun yay ile çalınmasından dolayı bu isim verilmiştir. “Oklu kopuz” olarak da isimlendirilir.

Rebab Şark’a mahsus bir hengâme ile bazen benzer bütün sazlar için bir müşterek isim olarak (Farsçada “kemâne” bütün yaylı sazlar için kullanılır), bazen de farklı yaylı sazlar için kullanılmıştır. Nitekim rebabla ilgili en çok bilgi veren kaynaklardan olan Evliya Çelebi İstanbul’da esnaf gruplarını anlatırken rebabzenleri ve ıklıkçıları ayrı ayrı zikreder. Kültür tarihimizin bu sevimli ve nüktedan kalem efendisi, Seyahatname’sinin İstanbul’u konu alan birinci cildinde sazendelerden bahsederken ilginç bilgilere yer verir. Iklığın Türkistan ve Arabistan’da yoğun olarak kullanılmasına rağmen Rumeli’de hiç bilinmediğini kaydeden Çelebi, rebabı ise Hekim Fisagores’ten (Pisagor) Abdullah Faryabî’nin (Farabi) alarak düzenlediğini, Süleyman Peygamber’in Belkıs ile düğününde çalındığını, yine Hz. Peygamber’in (sas) Hz. Hatice (ra) ile düğününde def, kudüm ve ney ile birlikte rebab da çalındığını Siyer-i Cerir’i şahit göstererek nakleder.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Osmanlı Hilafetini Yok Etme ve İslamı Protestanlaştırma Projesi

Ahmet Uçar — Sun, 01 Dec 2019 04:20:18 +0000

Önceleri Orta Asya ve Hindistan’da Osmanlı Hilafetinin nüfuzundan faydalanmak isteyen İngiltere, 1870 sonrasında Osmanlı Devleti’nin hilafet silahını “şartlar değiştiği zaman” kendi aleyhine de kullanabileceğinin farkına varmıştı. Nitekim İngiliz Dışişleri Bakanlığı danışmanı ve bir Arap dili-kültürü uzmanı olan George Percy Badger (1815-88) 26 Ocak 1873’te, bu konuda izlenebilecek politikalar hakkında İngiltere Dışişleri Bakanlığı’na bir rapor sunmuştu. Ona göre Hz. Peygamber (sas) Arap olduğu için hilafet bir Arap müessesesidir, en meşhur halifeler de Araptırlar. Ancak Osmanlı sultanları Asya’daki diğer Müslümanlar arasında gerçek birer halife olarak tanınmışlardır.

“Eğer Araplar da Osmanlı Sultan’ını aynı şekilde halife olarak tanırlarsa onun İslam âlemindeki şöhret ve nüfuzu muazzam derecede artar. Bunun doğuracağı sonuç İngiltere’nin aleyhine olabilir. Bu yüzden İngiltere Araplar üzerindeki Osmanlı otoritesinin genişlemesini önlemeye çalışmalıdır.”

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…