İran’da petrolün bulunması ve işlenmesi İngilizler eliyle gerçekleşti. I. Elizabeth (1533-1603) dönemindeki denizaşırı ticarî faaliyetlerle başlayan İngiltere-İran ilişkileri 18. yüzyılın başlarından itibaren farklı bir mahiyet kazandı. Hindistan’ı sömürgeleştirme hedefleri doğrultusunda İngilizler, Rus Çarlığı’nın genişlemesini bir tehdit olarak algıladıklarından Türkistan coğrafyasında Ruslarla şiddetli bir rekabete giriştiler. İran coğrafyasının İngiliz emperyalizmine maruz kalması da böyle başladı. İngilizler bölgeye nüfuz ettiklerinde bütün yer üstü ve yer altı zenginliklerini araştırdılar. Bu sırada petrol araştırması da yapıldı.

İlk imtiyaz 25 Temmuz 1872’de Julious de Reuter’e verildi

İran’daki doğal kaynakları araştırmak amacıyla ilk imtiyaz 25 Temmuz 1872 yılında verildi. İngiliz vatandaşı olan ve daha sonra kuracağı ajansla adını dünyaya duyuran Baron Julious de Reuter, İran topraklarındaki madenlerin araştırılmasına yönelik bir imtiyaz almayı başardı. Altın ve gümüş madenlerini 70 yıllığına işletme hakkını Reuter’e veren anlaşma petrol araştırmalarını da kapsıyordu. Ancak Rusların baskısı sonucunda, ülkesinden beklediği desteği alamayan Reuter’in imtiyazı İranlılar tarafından bir yıl sonra iptal edildi.

Baron Julious de Reuter 1889’da ikinci imtiyazı koparmayı başardı

Bölgedeki faaliyetlerinden vazgeçmek istemeyen Baron Julious de Reuter, ülkesinin Ruslara yaptığı baskı sonucunda 1889’da yeni bir imtiyaz anlaşması yapmayı başardı. Bu anlaşmayla İran’da bir banka açma hakkı kazandığı gibi, petrol dahil tüm doğal kaynakları araştırma yetkisine sahip oldu. 1891-93 yıllarında yapılan yoğun araştırmalara rağmen petrole rastlanmadı. Reuter için büyük bir hayal kırıklığına yol açan imtiyaz 1899’da sonlandırıldı. 1901 yılında banka da tasfiye edildi.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Günümüzde Ürdün sınırları içerisinde yer alan Akabe’de Müslümanlar sadece ticarete odaklanırken, alışveriş veya takas için yüzlerce gemiyle buraya gelen Batılıların pek dürüst olduğu söylenemezdi. İşte böyle bir dönemde İstanbul fethedi. Anadolu’ya geçmek ve buradan Asya’ya uzanmak artık mümkün değildi. Hammadde, doğal kaynaklar, özellikle de baharat… Batı bütün bunlara sahip olmak istiyor ama karşılığını ödemek istemiyordu.

Müslümanlarla dürüst ticarete yanaşmayan Avrupalılar, Doğu’nun icat ettiği ve geliştirdiği materyallerle (pusula, dürbün, harita…) sömürecek toprak aramaya başlarlar. Amerika, Afrika ve Asya’nın bir kısmını ele geçirenlerin başında gelen İngiltere, hammaddeye ve birçok ticarî ürüne alın teri dökmeden sahip olduğu gibi bunları diğer Batı ülkelerine satmaya başlar. O sırada Moskova Kinezliği yerine Rus Çarlığı kurulur (1547) ve Ruslar, Altınorda Devleti’nin dağılmasından sonra asırlardır Türklere ait olan kadim topraklarda hüküm süren Kazan Hanlığı’na 1552’de son verir.

Rusların Bizans’ın takipçisi olduğuna inanan Korkunç İvan’ın Fatih Sultan Mehmed’i model alarak inşa ettiği Çarlık Rusya iktisadî açıdan İngilizlerin dikkatini çeker. Çünkü Avrupa ile Türkistan arasında sıkışıp kalmış olan bu yeni devlet idarî yapılanmada, mimaride, askeriyede, kültür-sanatta, din ve hayat tarzında Roma ve Avrupa’yı örnek almaktadır. O dönemde Türkistan’ın snırlı bir bölümüne hükmeden Ruslar, Çarlığın kurulmasından kısa süre sonra kendilerini Hazar Denizi’ne, Kafkasya’ya ve Türkistan’ın tamamına götürecek olan Astarhan’ı da işgal ederler.

16. yüzyılda Türkistanlıların bir kısmı “kafir” ile ticaret yapmamaktadır. Türkistan pazarına bütünüyle hakim olmak isteyen Rusya amacına ulaşmak için birçok strateji geliştirir. O arada ekonomiye yön vermek isteyen İngiltere’nin de planları vardır. İran üzerinden Çin ve Hindistan’a ulaşma gayesiyle İngilizler ve Ruslar 1553 yılında Londra’da Moskova şirketini kurarlar. Bu şirket İran-İngiltere ve Rusya-İngiltere ilişkilerinin miladını oluşturur.

Moskova şirketi sayesinde İngiltere ve Rusya, iki tarafın da hedefinde yer alan Hindistan’a yönelik uzun vadeli stratejik planlar üretirler. Avrupa’ya hiçbir şekilde yanaştırılmayan Rusya’nın gözü Asya’da olup Bizans’ın takipçisi olduğu idiasıyla İstanbul’un fethinin Hindistan’dan geçtiğine inanmaktadır. İngiltere ve Rusya 1700’lü yıllarda Hindistan’ı ele geçirmeyi hedeflese de Yedi Yıl Savaşı (1756-63) sonrasında Hindistan’ı işgal eden İngiltere olacaktır.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…