Şark meselesi deyince, Osmanlıların Hıristiyan dünya aleyhine muazzam büyüyüşü esnasında bunun bir reçete olarak ortaya atıldığı intibaı uyanmaktadır fakat bu kanaat yanlıştır. Şark meselesi 18. yüzyılın ikinci yarısında Avrupalı güçlerin diplomatik bir problemi olarak ortaya çıkmıştır. Bütün mesele, Osmanlıların Avrupa topraklarından çekilirken Batılı güçlerin bu toprakları nasıl paylaşacağı ve aralarındaki güç dengesini (balance of power) nasıl sağlayacaklarıdır.

Kemal Beydilli hocamız bu kavramın Osmanlıların yalnızca Avrupa’daki değil tekmil topraklarının tasfiyesini kastettiğini söylemektedir: “Genel olarak Şark meselesi, emperyalist politikalar izleyen büyük devletlerin (düvel-i muazzama) Osmanlı Devleti’nin başta Avrupa’daki kısmı olmak üzere özellikle Ortadoğu’ya ve diğer yerlere (Afrika) yayılmış geniş topraklarının paylaşımı, devletin hükümranlık sahası üzerinde siyasî ve iktisadî tahakküm kurulması, bu arada Müslüman olmayan halkların durumlarının istismar edilmesi, bağımsızlık mücadelelerine maddî ve manevî destek verilmesi ve bunun, Avrupa -ve geç dönemlerde Amerika Birleşik Devletleri- kamuoyunun kazanılması amacıyla yoğun bir anti-Türk propagandası halinde yürütülmesi anlamında, Osmanlı gücünün 18. yüzyıl başından itibaren kendini hissettiren gerilemesiyle beraber gelişen kendi aralarındaki şiddetli rekabetin geleneksel bir tanımlamasıdır.”

Aslında ifadeye bakıldığında böyle bir tanımın akla gelmediğini söylemek güç değil. Zira coğrafî olarak doğu ve batının nereleri gösterdiğini tespit etmek bile müşkil iken ‘doğu’dan tamamen Osmanlı’nın kastedilmesini çıkarmak da mümkün değildir. Ancak bu ifade aynı Batılıların ‘Müslüman’lık ile ‘Türklüğü’ özdeşleştirmeleri gibi bütün bir doğuyu Osmanlı’ya hasretmeleri şeklinde anlaşılabilir. Zira Doğu’da mesele olacak kim ve neresi vardır ki Osmanlı’dan başka? Mefhumu ortaya Avrupalılar attığı için aslında ismine Şark meselesi diyoruz. Yoksa mefhumun tazammun ettiği mânâ için “Şark Meselesi”, Rusya bakımından bir güney meselesidir. Slav, Rum ve Araplar için bakıldığından bir istiklâl mücadelesi olarak düşünülebilir. Osmanlılar cihetinden ise bir varoluş mücadelesinin adıdır.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Araştırmalarıma göre Müslümanlar, özellikle de Müslüman erkekler Batılıların zihninde daima canavarlar ve haydutlar olarak tasavvur edilmiştir.  Bu tasavvurun tarihçesini kitabımda bir dizi metin aracılığıyla -özellikle tablo gibi görsel kaynaklar ve Gotik korku romanları gibi ebedi metinler dahil olmak üzere- ayrıntılı olarak ele aldım. Kadınlar daha düşük oranda da olsa insanlık dışı varlık, canavar, haydut ve tehlikeli olarak “tasavvur” edilmiştir. Müslüman kadınlar genellikle cinsel bağlamda nesneleştirilmiş ve peçenin ardına gizlenmiş gizemli, bazen de tehlikeli ayartıcılar olarak tasvir edilmiştir.

Bu görselleştirmenin tarihî, politik ve coğrafî referansları neler olabilir? İslâmiyet’in doğduğu coğrafyanın fizikî ve iklimsel özellikleri, İslâmiyet’in ontolojik altyapısı, Müslümanların Avrupa’ya ulaşan fetih hareketleri…

Şark’a dair fantezilerden biri, mekânın tehlikeli oluşudur. Buna Şark’ın daima tehlikeli, sihir, gizem ve canavarlarla dolu olduğu fikri eşlik etmektedir. İslâm Avrupa’ya yönelik bir tehdit olarak görüldüğü kadar, Müslüman bedenlerin canavar olarak doğuşu, Hıristiyanlığı kabul etme yoluyla bu canların affedilişine dair fantezilerin de konusudur. Hatta Müslümanlar canavar bir ırkın mensupları olarak bile görülmüş, Müslüman erkeklerin Hıristiyan topraklarına ve canlarına yönelik tehlikeler olduğu tasvir edilmiştir. Sonraki yüzyıllarda Şark, boyunduruk altına alınması gereken, kaynaklarını ve topraklarını yönetmeyi beceremeyen, Batı’ya ve Batı’nın modern teknolojilerine ihtiyacı olan bir alan olarak görülmüştür.

“Canavarların yaratılması siyasî bir hamledir ve canavarlar siyasî yaratıklardır.” Bu tespitten yola çıkarsak, Batı’nın kapılarına dayanan canavarlar onu neyle tehdit ediyordu? Beyaz Hıristiyanlığın huzurunu kaçıran neydi dersiniz?

Burada ırkların birbirine karışmasını çevreleyen korkuları görüyoruz. Buna örnek olarak, Bram Stoker’ın Drakula’sını gösterebiliriz. Burada canavar Türk (ve Yahudi) olarak tasvir edilir; bu özellikleri de onu canavar yapar. Irkların karışmasının doğurduğu endişeler bu metinde açıkça görülmekte; ırk bakımından ‘öteki’nin Avrupa’nın kapısına dayandığı, kirlenmiş bedenleriyle Avrupa halklarına saldırmaya hazır olduğu fikri yansıtılmaktadır. Bu fikir Müslümanların, özellikle siyasal iktidara sahip Müslümanların doğurduğu korkuyla bağlantılıdır. Bu nedenle kitabımda bir bölümü tamamıyla Türk canavarlara ayırdım. Canavarlar genellikle bir grubun kendisini tanımlama yöntemi olarak yaratılır: ‘Öteki’ canavar iken; bizler insan, normal, rasyonel, modern vesaireyizdir.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…