Bunun için Fransa’nın Rusya’da kendi etki merkezini yaratması gerekiyordu. Müttefiklerin muhalefetle yoğun bağlantıları vardı. Muhalefet, imparatora değil Duma’ya itaat etmesi gereken sözde “Sorumlu Bakanlığın” kurulması için Çar II. Nikolay’ın rızasını alma gayretindeydi. Yani Rusya’da imparatorluğun mevcut mevzuatına aykırı diğer bir parlamenter sistem getirmeye çalışıyordu. Rus sosyal figürlerinin yardımıyla, İtilaf devletlerinin resmî ve gayrı resmî ajanları, ülkenin iç düzenine, askerî programına, sanayiine ve ordunun tedarikine aktif olarak müdahale etmeye başlamışlardı.

Rusya için askerî açıdan başarısız olan 1915 yılının ardından Kafkasya cephesinde geniş çaplı işgaller geldi. Bunlar Rus diplomasisini otomatik olarak harekete geçirmişti. Rus ordusunun genel yorgunluğuna rağmen, Rusya Dışişleri Bakanı Sergei Sazonov, Rusya’nın savaştan galibiyetle çıkmasına kadar savaştan çekilmemesi şartıyla, Boğazların ve İstanbul’un Rusya tarafından ilhak edilmesi için İngiliz hükümetinin rızasını aldı. Daha sonra Osmanlı İmparatorluğu’na rağmen müttefiklerin toprak kazanımları gizli Sykes-Picot Antlaşması ile tanımlandı. İngilizler ve Fransızlar, Rusya’nın 1917’de İtilaf devletlerinin ilkbahar-yaz taarruzuna katılması karşılığında Boğazları, İstanbul’u ve Trabzon’dan Bitlis’e kadar Osmanlı topraklarını Rusya’ya devretmeyi kabul etmişlerdi. Ancak aslında Ruslara herhangi bir taviz vermeyi düşünmüyorlardı.

Büyük Britanya, Rusya’nın finansal temas kurabileceği, böylece İngiltere’nin etkisini zayıflatabileceği ABD’nin savaşa girmesinden korkmuştu. Ayrıca, Almanya için ikinci bir cephenin oluşturulması, onu Rusya ile ayrı bir barış antlaşması imzalamaya zorlayabilir, bunun sonucunda teorik olarak Rusya için gerekli olan Şark sorununa bir çözüm getirebilirdi.

Ayrı bir barış antlaşmasını hazırlayan müzakerelerle ilgili söylentileri şişirmek Almanların işine geliyordu; böylece müttefiklerin aralarını bozmakla kalmayıp, Rusya’da hükümet karşıtı duygulara da neden olmuşlardı. Duma, Devlet Şurasında ve liberal basın sayfalarında güya Almanya ile ayrı bir anlaşma hazırlayan Çar’ı ve çevresini Almancılıkla suçluyordu. Bu kampanyanın baş figürleri Alman Çariçe Aleksandra Fyodorovna, G. Rasputin, Bakanlar Kurulu Başkanı B. V. Ştürmer’di (1916’da görevindeyken Rusya sanayide ilerleme kaydetmişti).

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında… 

Şunu kesin olarak söyleyebilirim ki, kapalı kapılar ardında imzalanan Sykes-Picot Anlaşması’nda ortaya konan genel çerçeve, bölgedeki istikrarsızlığın en önemli sebeplerinden biri. Buna ilaveten, süper güçlerin Irak’ın içişlerine müdahale etmeyi sürdürmeleri, kendi aralarındaki çıkar çatışmaları ve İsrail’in bölgede güttüğü yıkım politikası da bu yaşananların ardında yatan diğer sebepler.

Son günlerde gündemi meşgul eden Musul operasyonu üzerinden Irak ve Türkiye arasında bir tartışma yaşanıyor. Musul’u bu denli ehemmiyetli hale getiren sebepler neler?

Bana kalırsa burada Musul şehrini de kapsayan Ninova eyaletine atıfta bulunmak gerekiyor. Burada tarihî miras, etnik kökene ve inanca sahip kişilerin varlığı gibi boyutlar da dikkate alınmalı. Dahası Ninova eyaleti, uzun yıllar boyunca farklı etnik grupların nasıl bir arada yaşayabileceğini gösteren tipik bir örnektir. Doğrusu bu eyalet, bir bakıma Irak’ın küçük kopyasıdır; tek fark Arap Sünnîlerin burada hâkim çoğunluğu oluşturmalarıdır. Son olarak buradaki zengin petrol ve gaz kaynaklarını ve kükürt gibi değerli maden rezervlerini de unutmamak gerekiyor.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Bugünden baktığımızda şaşırtıcı gelebilir ancak bu anlaşmanın petrolle bir ilgisi yoktu. İngilizler adına öncelikli olan Avrupa ve Hindistan arasındaki ticaret yolu üzerindeki denetimin tahkimiydi. Fransızlarsa Doğu Akdeniz’de bir varlık tesis etmek niyetindeydi.

Anlaşma imzalandıktan iki yıl sonra, 1918’de İngilizler Irak’taki petrol rezervlerinin ne kadar muazzam olduğunun farkına vardılar. Sözkonusu petrol bölgeleri, Mark Sykes’ın François Georges-Picot’ya bıraktığı topraklarda yer alıyordu.

Savaş bittikten sonra Fransızlar Alsace Lorraine’i Almanlardan geri almak için İngiltere’nin yardımına muhtaçtı. İngiltere Başbakanı Lloyd George Fransızların kendilerine ihtiyacından hareketle Musul ve Filistin’in İngiltere’ye verilmesini talep etti. Fransa Başbakanı Georges Clemenceau taleplerin her ikisini de kabul etti. Bu sebeple modern Suriye ve Irak arasında halen geçerli olan sınır, Sykes ve Picot’nun 1916 yılında anlaştıklarının aksine düz bir hat izlemez.

Kitabınızda Mark Sykes’ın Osmanlı Devleti’nin parçalanması için Fransa ile anlaşmaya varılması gerektiğine inandığını söylüyorsunuz. İngiltere Fransa’yı buna ikna etmekte zorlandı mı? Yoksa çıkarlarının Osmanlı Devleti’nin parçalanması noktasında uyuştuğunu söyleyebilir miyiz?

Kıdemli Fransız politikacılar başlangıçta Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmasına karşıydı. Bununla birlikte Fransız hükümeti bünyesindeki yüksek nüfuzlu emperyalistler grubu, Osmanlı İmparatorluğu’nun parçalanmasını, kendilerinin Akdeniz’de yeni topraklar kazanmasına imkân sağlayacak bir fırsat olarak görüyordu. İngilizlerin savaşın ardından Ortadoğu’nun önemli bir bölümünü kontrol altına almaya dönük gizli planları olduğu ortaya çıkana dek sözü geçen emperyalistler çok küçük başarılar elde edebildi. Fransızlar konuya dair daha net bir tutum benimsemeye başlayınca İngilizler Fransızlarla müzakereleri başlatmaya mecbur kaldılar.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…