Zayıflayan Osmanlı Balkanlar, Afrika ve Ortadoğu’daki topraklarını kaybediyordu. Dünyadaki fikir hareketlerinden güç alan entelektüeller kurtuluş reçetesinin adını “milliyetçilik” olarak ilan ettiler. Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura gibi isimlerin tarih sahnesine armağan ettiği “Türk milletçiliği”, imparatorluk menşeli bir toplum için hazmedilmesi pek de kolay olmayan bir düşünce yapısıydı. Üç kıtaya hükmeden ve onlarca farklı millete liderlik eden imparatorluk güçten düşmesine rağmen hâlâ Müslümanların hilafet merkeziydi ve Türklüğü ön plana çıkaracak bir fikir onları rencide edebilir, devlete küstürebilirdi. Ama ne zaman ki I. Dünya Savaşı’nın ve emperyalizmin etkisiyle kimi Arap aşiretleri de Osmanlı Devleti’ne bayrak açtılar, o zaman Türkçülüğün yayılma alanı ve destekçi sayısı arttı. Artık Osmanlı münevverlerinin bir kısmı da Batılı uluslardakiler gibi milliyete dayalı bir ayrıma gitmek istiyorlardı. Türkiye Cumhuriyeti’ne giden süreçte bu fikir akımı etkilerini her alanda gösterecekti.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında… 

Vatan ne Türkiye’dir Türklere ne Türkistan

Vatan büyük ve müebbed bir ülkedir: Turan.

Sonra, Türkiye’de sadece yeni bir şiir akımını değil, aynı zamanda, toplumsal etkinliğin eksenini camiiden piyasaya, metafizikten bilime kaydıran yeni bir dünya görüşünü temsil eden Garipçiler… (“Alış Veriş”, 1949):

Şarkı verir türkü alırız

Lisan verir dil alırız

Tespih verir pergel alırız

Meta verir fizik alırız

Hemşehri verir yurttaş alırız

Turan verir memleket alırız.

Gökalp, Genç Kalemler dergisinde yayınlanan şiiri için şöyle demişti: “Osmanlıcılıktan da, İslam İttihatçılığından da memleket için tehlikeler doğduğunu gören genç ruhlar kurtarıcı bir mefkûre arıyorlardı. Turan manzumesi bu mefkûrenin ilk kıvılcımı idi.” Kurtarıcı bir mefkûre peşindeki genç ruhların Turan arzusu Balkan bozgunu ile şiddetlense de, Sarıkamış bozgunu ile sönükleşti. Halide Edib’in iki yıl sonraki ifadesiyle “Yeni Turan” geniş bir coğrafyayı kuşatmaktan vazgeçip, “Anayurt Anadolu”ya fit oldu. Cumhuriyet’in “içtimaî jeoloji merkezi” mabetten markete kaymış nesilleri içinse yeni mefkûre bir Salı Pazarı alış verişinden ibaretti: Tespih verip pergel alıyor, Turan verip memleket alıyorlardı. Pazar ola Hasan Bey!

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…