Derin Tarih

Mama Hatun ve Külliyesi

Canan Aytaş — Mon, 04 May 2026 06:26:04 +0000

12. yüzyıl Anadolu’sunda, Saltuklular döneminin en parlak figürlerinden biri olan Mama Hatun’un hayatı, iktidar mücadeleleri ve gizemli sonuyla dikkat çeker. Erzincan Tercan’daki külliyesi ve eşsiz türbesi ise asırlara meydan okuyan bir zarafetin simgesi olarak öne çıkmaktadır. Tarih, bu kez bir kadın hükümdarın iradesi ve iz bırakan eserleri üzerinden yeniden okunuyor.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Tiryakiliğin Kadim Refakatçisi: Çubuk

Şeyma Üstün — Mon, 04 May 2026 06:24:56 +0000

Osmanlı gündelik hayatının en dikkat çekici alışkanlıklarından olan tütün tiryakiliği, yalnızca bir keyif unsuru değil, aynı zamanda güçlü bir kültürel ve toplumsal olguydu. İmparatorluk topraklarına girişinden itibaren incelikli bir içim kültürü teşekkül etmişti. Saraydan kahvehaneye uzanan bu dünyada çubuk hem bir statü göstergesi hem de bir zanaatın ürünü olarak karşımıza çıkıyor. Yasaklara rağmen sönmeyen bu alışkanlık, Osmanlı toplumunun zevkleri, çelişkileri ve gündelik ritüelleri hakkında çarpıcı ipuçları sunuyor. Tiryakiliğin bu kadim eşlikçisi, dumanın ötesinde bir medeniyet hikâyesi anlatıyor.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

18. Yüzyılda Osmanlı Deniz ve Ticaret Hukukunun İşleyişine Bir Örnek

Abdullah Mesud Küçükkalay — Mon, 04 May 2026 06:23:53 +0000

2 Mayıs 1818 İzn-i Sefine Defteri’ne düşülen kayda göre birkaç yıl önce Alanya iskelesine demirleyen ve Rus bayrağı taşıyan Moniko adlı gemi diplomatik bir krize yol açmıştı. Geminin Rus tabiiyetindeki kaptanı Brasimo Vlakoli ile Alanyalı iki Müslüman tüccar arasındaki ticarî anlaşmazlık, daha önce İstanbul ile St. Petersburg arasında imzalanan ahitnâmenin ihlali şeklinde yorumlanarak, diplomatik bir probleme dönüşmüştü. Rus elçiliğinin talebiyle payitahtta kurulan bir komisyona havale edilen dava kısa sürede çözülerek işin iç yüzü aydınlığa kavuşturulmuş, iki devlet arasındaki pürüz giderilmişti.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Osmanlı’nın Mekke-i Mükerreme’ye Tramvay Projesi

Arif Emre Gündüz — Mon, 04 May 2026 06:21:39 +0000

Osmanlı’nın modernleşme hamleleri payitahtla sınırlı olmayıp mukaddes topraklar için de dikkat çekici projeler gündeme gelmişti. Mekke-i Mükerreme’ye uzanması planlanan elektrikli tramvay hattı hem hacıların ulaşımını kolaylaştırmayı hem de şehirdeki yoğunluğu azaltmayı hedefliyordu. Hicaz Demiryolu’nun başarısıyla güç kazanan bu fikir, dönemin teknik imkânları ve idari vizyonunun çarpıcı bir yansımasıydı. Ancak siyasî çalkantılar ve yaklaşan büyük savaş, bu yenilikçi projenin hayata geçmesini engelledi. Yine de bu teşebbüs, Osmanlı’nın ulaşım teknolojilerine ilgisini ve mukaddes beldelere verdiği ehemmiyeti göstermesi bakımından dikkat çekici bir örnek olarak tarihteki yerini koruyor.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

SAVAŞ ATI

Ali Emre — Mon, 04 May 2026 06:19:08 +0000

Savaş Atı, İngiltere kırsalında doğan Joey adlı atın, genç sahibi Albert ile kurduğu güçlü bağ etrafında gelişiyor. I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesi ve Joey’in orduya satılmasıyla başlayan hadiseler, sayfalar ilerledikçe, bir hayatta kalma mücadelesinin ve yeniden kavuşma umudunun hikâyesine dönüşüyor. Romanda savaşın dehşetini bir atın gözünden aktaran Michael Morpurgo, harp anlatılarına alternatif bir perspektif sunarken, hem tarihî bir olayı yeniden yorumluyor hem de okuru insan merkezli bakış açısından kısmen de olsa uzaklaştırıyor.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Vefatının 69. Sene-i Devriyesinde İbnülemin Mahmud Kemal İnal

Dursun Gürlek — Mon, 04 May 2026 06:17:06 +0000

İbnülemin Mahmud Kemal İnal, kaleme aldığı birbirinden değerli eserlerle, konağında yıllar boyu tertiplediği sohbet toplantıları ve mûsıki fasıllarıyla, üniversiteye bağışladığı muazzam kütüphanesiyle, İlim Yayma Cemiyeti’ne ve birtakım sağlık müesseselerine yaptığı bağışlarla ne kadar hayırlı ve vefalı bir insan olduğunu ispatlamıştır. Bugün bize düşen görev, onun eserlerine her mânasıyla sahip çıkmaktır. Vefatının 69. yıl dönümünde kendisini hayırla yâd ederken, Ketebe Yayınları’nın, İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın “değer bilirlik” fikrini merkezine alan mirasını yaşatmak üzere, bütün eserlerinin basımını uhdesine aldığı gibi, adına bir de Biyografi Enstitüsü kurulduğunu hatırlatalım.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Roma Zulmünden Donatist Direnişe Afrika Hıristiyanlığının Doğuşu

İsmail Taşpınar — Mon, 04 May 2026 06:15:42 +0000

Diokletiyen’in Tetrarşi sistemiyle yeniden şekillenen Roma dünyasında, Kuzey Afrika yalnızca siyasî mücadelelerin değil, dinî dönüşümlerin de merkezine yerleşti. Baal’dan Satürn’e uzanan yerel inanç sürekliliği, Hristiyanlığın hızlı yükselişi, Roma’nın sert zulümleri ve Donatist hareketin tavizsiz direnişi, bölgeyi “Şehitler Kilisesi”ne dönüştürdü. Bu süreç, Afrika Hıristiyanlığı ile Roma Kilisesi arasındaki derin ayrışmanın tarihî zeminini oluştururken, sonraki yüzyıllarda yaşanacak büyük dinî dönüşümlerin de kapısını araladı.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Hattat Şerife Hanım

Prof. Dr. Hilal Kazan — Mon, 04 May 2026 06:13:33 +0000

Bir kadın hattatın Müslüman toplumlarda bir erkeğe icazet vermesi ender vakalardandır. Şerife Fatıma Zehra Hanım’ın talebesi Mevlâna Hekimbaşızâde Mustafa Hıfzı Efendi’ye verdiği ta’lik yazı icazeti ise Osmanlı hat tarihinde rastladığımız tek örnektir. Sultan II. Mahmud ve Sultan Abdülmecid devirlerinde yaşayan hattat Şerife Fatıma Zehra Hanım’ın 1818-19 senesine ait baklava şeklinde bir Hilye-i Şerife’si de bilinmektedir. Ayrıca istinsah ettiği kitaplar da mevcuttur. Hırka-i Şerif şeyhlerinden Osman Üveysî’nin torunlarından olan Fatıma Zehra Hanım’ın, yaşadığı devirde sanatıyla isim yapmış bir hattat olduğu anlaşılmaktadır.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Cevdet Paşa’nın İslâm Merkezli Okuması

Mustafa Oğuz — Mon, 04 May 2026 06:09:37 +0000

Osmanlı’nın son büyük mütefekkirlerinden Ahmed Cevdet Paşa, tarih yazımında köklü bir kırılmanın öncüsü olarak karşımıza çıkar. Batı merkezli dönemlendirme anlayışına karşı çıkarak tarihi İslâm merkezli bir perspektifle yeniden tasnif etmesi, onun özgün düşünce dünyasını yansıtmaktadır. İbn Haldun’dan ilhamla şekillenen yaklaşımı, tarihi kuru bir anlatı olmaktan çıkarıp “ibret ve uyanış” kaynağına dönüştürür. Cevdet Paşa’nın mirası, bugün dahi tarihçiliğin temel ilkeleri arasında yerini korumaktadır. Vakanüvislikten modern tarihçiliğe Ahmed Cevdet Paşa’nın mirası…

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Târîh-i Cevdet’te Osmanlıların Diplomasiyi Keşfi

Kahraman Şakul — Mon, 04 May 2026 06:07:46 +0000

1774-1826 arasındaki dönemi işlediği Târîh-i Cevdet’te başrolü devletler arası ilişkilere veren Ahmed Cevdet Paşa, kendi devrinin diplomasi uygulamalarını tarihselleştirme çabası içindedir. Onun nazarında III. Selim devrinin kaypak müttefiklerinden II. Mahmud’un diplomatik yalıtılmışlığına, her iki sultanın Ruslarla ittifak kurma mecburiyetinden Osmanlı’nın Kırım Savaşı sonrasında Avrupa devleti kabul edilmesine uzanan dış ilişkiler serüveninde belirleyici unsur güçler dengesi politikası olmuştur. Paşa’nın bu alandaki görüşleri, Osmanlı diplomasisinin modernleşme serüveninde, ana akım hâline gelmiştir.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Osmanlı Modern Eğitiminin Mimarlarından Medreseli Bir Âlim

Mustafa Gündüz — Mon, 04 May 2026 06:05:52 +0000

Osmanlı modernleşmesinin en kritik isimlerinden olan Ahmed Cevdet Paşa, medrese kökenine rağmen modern eğitim kurumlarının teşekkülünde belirleyici bir rol üstlenmiştir. Tezâkir ve Maruzat gibi eserlerinde medreseye yönelttiği eleştiriler, dolaylı biçimde modern mekteplerin meşrulaştırılmasına zemin hazırlayan bir fikrî çerçeve üretir. Paşa’nın ilmihal ve ders kitapları üzerinden geliştirdiği eğitim vizyonu, dinî referanslarla modern devlet ihtiyacını telif etme girişimi olarak okunur. Aşağıdaki satırlarda, Cevdet Paşa’yı yalnızca bir tarihçi değil, Osmanlı eğitim modernleşmesinin kurucu gerilimlerini taşıyan bir figür olarak yeniden tahlil ediyoruz.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Tezâkir-i Cevdet ve Bir Tarihçi Olarak Ahmed Cevdet Paşa

Abdülkadir Özcan — Mon, 04 May 2026 06:03:26 +0000

19. yüzyıla damgasını vurmuş müstesna bir devlet ve fikir adamı olan Ahmed Cevdet Paşa, klasik İslâm-Osmanlı tarih anlayışına tarih felsefesi ve yöntem bakımından yeni bir perspektif kazandırmış; bu süreçte ağırlıklı olarak geleneksel ilmî birikimden, kısmen de edebî tarihçilikten beslenmiştir. Özellikle İbn Haldûn’un temsil ettiği tarih ve toplum düşüncesi geleneğini takip etmiş; 17. yüzyılda Müneccimbaşı Ahmed Dede ve Kâtib Çelebi, 18. yüzyılda ise Vak’anüvis Naîmâ Mustafa gibi isimlerin devamı niteliğinde bir çizgide yer almıştır. Ahmed Cevdet Paşa’nın, başta Târîh-i Cevdet olmak üzere, tarihe dair eserleri ve tarihçilik yönü…

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Türk Lületaşı Sanatı

Şeyma Üstün — Thu, 02 Apr 2026 07:57:29 +0000

Tütünün Avrupa’ya ulaşmasıyla doğan pipo kültürü, zamanla estetik bir zanaata dönüşürken lüle-taşı bu serüvenin en zarif malzemesi hâline geldi. Eskişehir’in derinliklerinden çıkarılan bu beyaz taş hem işlenme kolaylığı hem de zamanla kazandığı kehribar tonlarıyla sanatkârların gözdesi oldu. İnce oymalarla adeta dantel gibi işlenen lületaşı, yalnızca bir kullanım nesnesi değil, aynı zamanda kültürel bir ifade aracına dönüştü. Avrupa’da gelişen bu sanat, Türk ustaların katkısıyla yeni bir hüviyet kazandı. Ancak bu süreç, gelenek ile modernlik arasında dikkat çekici bir gerili-mi de beraberinde getirdi. Lületaşı, bugün hâlâ toprağın derinliklerinden sanatın en zarif formla-rına uzanan eşsiz bir hikâyeyi temsil ediyor.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Sömürge Hindistan’ında modern eğitimin Magna Carta’sı Sir Charles Wood’un Eğitim Bildirisi

Deniz Çıkılı — Thu, 02 Apr 2026 07:56:10 +0000

Sömürgecilik denilince aklımıza genellikle askerî işgaller, siyasî hamleler ya da ekonomik sömürü çarkları gelir. Oysa sömürgecilik; ekonomiden siyasete, düşünceden spora hayatın bütün alanlarını kuşatan ve bir bütün olarak toplumun tamamını şekillendirmeyi amaçlayan devasa bir sistemin adıdır. Böyle bir sistemin inşası da eğitimden geçer. Zira modern okullar, zihinleri dönüştürmenin en kestirme yoludur. Sir Charles Wood’un 1854 tarihli eğitim bildirisi, sömürge Hindistan’ında modern eğitimin Magna Carta’sı olarak kabul edilir.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Sarıkamış’ta Rus Gözü

Arif Emre Gündüz — Thu, 02 Apr 2026 07:53:28 +0000

93 Harbi sonrasında Osmanlı-Rus ilişkilerinde kritik bir dönemeç olan Sarıkamış ve Kars, Rus askerî stratejisinin ve diplomatik hamlelerinin merkezine oturuyor. 1898-99 kışında gerçekleştirilen büyük askerî yığınaklar ve manevralar, Osmanlı sınırlarını gözetleyen diplomatik bir satranç tahtası işlevi gördü. Rusların bölgede inşa ettirdiği kışlalar ve Baltık mimarisi örnekleri, yalnızca stratejik değil, kültürel izleri de günümüze taşımaktadır. Bu süreç, I. Dünya Savaşı’ndaki Doğu Cephesi hareketlerinin altyapısını şekillendiren önemli bir ön hazırlık olarak öne çıkmakta; Sarıkamış’ta tarih, askerî taktik ve mimarinin kesişiminde hayat bulmaktadır.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Walter Scott ve Ivanhoe

Ali Emre — Thu, 02 Apr 2026 07:52:25 +0000

Bütün burçlarına kalp armalı sancaklar asan, sesi kısılan duygu ve bağlanış türlerini yeniden coşkun bir şelaleye dönüştüren romantizm, geçmişe dönüş meselesini de dallandırıp budaklandırdı ve tarihî romanın palazlanmasına hatta özerkleşmesine zemin hazırladı. Konusunu tarihteki olay ya da kahramanlardan alan bu türün babası sayılan Walter Scott’ın, 1820’de neşredilen Ivanhoe romanı, edebiyat yoluyla tarih kurmanın derdine düşen bütün yazarların kullandığı bir şablon da üretiyor.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Katolik Kilisesi’nin Kur’ân Araştırmaları

İsmail Taşpınar — Thu, 02 Apr 2026 07:50:40 +0000

Katolik Kilisesi’nin Kur’ân’a yönelik ilgisi, yalnızca dinî merakın değil, aynı zamanda siyasî ve ideolojik amaçların da şekillendirdiği uzun ve karmaşık bir tarihe sahiptir. Ortaçağ’dan itibaren yapılan tercümeler, çoğu zaman metni anlamaktan ziyade yönlendirmek ve dönüştürmek amacıyla kaleme alınmış; bu durum Avrupa’da İslâm algısının oluşumunda belirleyici olmuştur. Yağmalanan yazmalar, taraflı çeviriler ve polemik eserler üzerinden ilerleyen bu süreç, aynı zamanda Kur’ân’ın Batı’daki serüveninin de izini sürmemizi sağlar.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Süheyl Ünver’e Vefa

İsmail Kara — Thu, 02 Apr 2026 07:49:43 +0000

Resmî ideolojinin dayatmalarıyla tarihten ve maziden kaçıldığı, hatta bunların karalandığı bir dönemde Süheyl Ünver, “geçmişi/maziyi kurucu ve yaşatıcı bir unsur olarak bugüne ve geleceğe taşımak” şeklinde özetlenebilecek muhalif bir kültür ve sanat programı benimsemiş ve hayatını buna adamıştır. Bu gaye doğrultusunda tek başına bir mektep gibi çalışarak ardında bir ömre sığmayacak hacim ve cesamette bir tereke bırakmış, öğrenciler yetiştirmiştir. Her işini güzellikle ve letafetle eyleyen Süheyl Ünver Hoca’yı vefatının 40. sene-i devriyesinde rahmetle yâd ediyoruz.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

1804 Sırp Ayaklanmasını Yeniden Okumak

Volkan Koç — Thu, 02 Apr 2026 07:48:42 +0000

Küresel ticaretin dönüşümüyle sarsılan Osmanlı ekonomisi, Balkan taşrasında mülkiyet krizleri ve otorite boşlukları üretirken, 1804 Sırp Ayaklanmasına da zemin hazırladı.

“Dayı” tahakkümü, köylünün emeğini ve toprağını tehdit eden somut bir baskı rejimi olarak ayaklanmayı tetikledi. Yükselen yerel sermaye ve yeni elitler, hareketin ideolojik değil, çıkar temelli karakterini belirledi. Uluslararası güç dengeleri ise bu yerel krizi hızla bölgesel bir satranç oyununa dönüştürdü. Sonuçta ortaya çıkan tablo, bir ulus-devletin doğuşundan ziyade, derin bir sosyo-ekonomik kırılmanın hikâyesidir.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

1875 Hersek İsyanı ve Sırpların Osmanlı’dan Kopuşu

Zafer Gölen — Thu, 02 Apr 2026 07:46:34 +0000

18. yüzyılın başlarındaki isyanlarının ardından Osmanlı Devleti, Sırplara bazı haklar tanımıştı. Sonrasında iktidara gelen Obrenoviç ve Karayorgeviç ailelerinin hedefi bölgeyi Müslümanlardan ve Türklerden arındırmak oldu. Osmanlı kalelerinin boşaltılmasıyla başarıya ulaştılar. Bölgedeki her isyandan ve çatışmadan ustaca faydalanan Sırplar, nihayet 1875 Hersek isyanı sonrasında Rusların desteğiyle bağımsızlık mücadelesine giriştiler. Cephede yenilseler de 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı onları hayallerine kavuşturacaktı. 1878’de imzalanan Berlin Antlaşması ile Osmanlı’dan koparak bağımsızlık ideallerini gerçekleştirmiş oldular.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…