Abide Şahsiyetler – Derin Tarih

Halil İnalcık’tan Süheyl Ünver’e Hocaların Hocası: Mehmed Necati Lugal

Dursun Gürlek — Fri, 02 Oct 2026 06:01:43 +0000

Profesör Mehmed Necati Lugal Almanya üniversitelerinde yıllarca ders veren büyük bir ilmî otoriteydi. Ortaokul ve liselerde başlayan hocalık hayatı fakülte ve enstitülere kadar uzandı. Halil İnalcık’ın ifadesine göre Osmanlıca, Arapça, Farsça hocalığı yapan Necati Lugal olmasaydı kendisi ve Osman Turan gibi isimler onun birikiminden mahrum kalacaklardı. Ömrü ders kürsülerinde, kütüphanelerde geçen ve sayısı belirsiz ilim adamı yetiştiren bu büyük âlim aynı zamanda ahlâk ve fazilet âbidesi olarak da büyük takdir görmüştür.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

İbnülemin Mahmud Esad Efendi

Dursun Gürlek — Tue, 01 Sep 2026 14:53:12 +0000

İlim, fikir ve hukuk dünyamızın önemli isimlerinden biri de Mahmud Esad Efendi’dir. Eski Osmanlı kadılarından olan babası Güzel Efendizâde Emin Efendi’den dolayı “İbnülemin” diye anılmaktadır. Fıkıh, kelâm, hadis, hikmet, mantık gibi dersler okuduktan sonra icazet aldıktan sonra Fatih Medreselerinde ders vermeye başlamış ve aynı süreçte müsbet ilimlerin tahsiline koyulmuştur. Avrupa dillerini öğrenen ve hukuk sahasında uzmanlaşan Mahmud Esad Efendi İstanbul’daki yüksek öğretim kurumlarında hukuk dersleri vermiş ve kitaplar kaleme almıştır.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Yaşadığı Devrin İbn-i Sinâsı Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi

Dursun Gürlek — Mon, 03 Aug 2026 10:58:00 +0000

Sultan II. Mahmud devrinde İstanbul’da faaliyet gösteren ilim ve kültür mahfillerinden biri de “Beşiktaş-Ortaköy İlmiye Cemiyeti” idi. Tam bir serbest akademi diyebileceğimiz bu cemiyetin âlim, ârif ve şairlerden oluşan üyeleri haftada bir kere toplanıp tadına doyum olmayan sohbet meclisleri tertip ediyorlardı. Bu sohbetlere iştirak edenlerden biri de modern Türk tababetinin ilk temsilcisi kabul edilen Şânîzâde Mehmed Atâullah Efendi’ydi. Asıl mesleği hekimlik olmasına rağmen Şânîzâde, şairliğinin yanı sıra İslâmî ilimler, hukuk ve mühendislik başta olmak üzere birçok alanda kendini yetiştirmiş bir hezârfendi.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Vefatının 69. Sene-i Devriyesinde İbnülemin Mahmud Kemal İnal

Dursun Gürlek — Mon, 04 May 2026 06:17:06 +0000

İbnülemin Mahmud Kemal İnal, kaleme aldığı birbirinden değerli eserlerle, konağında yıllar boyu tertiplediği sohbet toplantıları ve mûsıki fasıllarıyla, üniversiteye bağışladığı muazzam kütüphanesiyle, İlim Yayma Cemiyeti’ne ve birtakım sağlık müesseselerine yaptığı bağışlarla ne kadar hayırlı ve vefalı bir insan olduğunu ispatlamıştır. Bugün bize düşen görev, onun eserlerine her mânasıyla sahip çıkmaktır. Vefatının 69. yıl dönümünde kendisini hayırla yâd ederken, Ketebe Yayınları’nın, İbnülemin Mahmud Kemal İnal’ın “değer bilirlik” fikrini merkezine alan mirasını yaşatmak üzere, bütün eserlerinin basımını uhdesine aldığı gibi, adına bir de Biyografi Enstitüsü kurulduğunu hatırlatalım.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Vefatının 200. Yıl Dönümünde Mustafa Râkım Efendi

Süleyman Berk — Mon, 02 Mar 2026 08:35:42 +0000

Hayatı hakkında sınırlı bilgilere sahip olduğumuz Mustafa Râkım Efendi, Ordu iline bağlı Ünye ilçesinde 1758 (h. 1171) yılında dünyaya geldi. Babası Mehmed Kaptan’dır. İlköğrenimini memleketinde tamamladıktan sonra, tahsilini ilerletmek maksadıyla İstanbul’a geldi.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Mardinîzâdelerden Hariciyeci Şemseddin Arif Mardin

Fatih Güldal — Mon, 06 Oct 2025 11:49:41 +0000

Arşivlerin sessiz köşelerinde rastlanan bir okul dosyası, Cumhuriyet dönemi Türk diplomasi tarihine dair unutulmuş bir sayfayı açıyor. Dosyada karşımıza çıkan isim, düşünce dünyamızın en özgün sosyologlarından Şerif Mardin’in babası, hariciye bürokrasisinin mühim simalarından Şemseddin Arif Mardin. Mardinîzâde ailesinin köklü mirasıyla harmanlanmış bu hayat hikâyesi; lise sıralarında başlayan talihsiz hastalıklarla gölgelenmiş bir gençlik döneminden, Milletler Cemiyeti’nde Hatay meselesi müzakerelerine, Belgrad’dan Bombay’a, Atina’dan Hartum ve Beyrut’a uzanan diplomatik bir serüveni gözler önüne seriyor.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Mehmed Çavuşoğlu’nun Kaleminden Hocası Mahir İz

Mustafa İsmet Uzun — Fri, 01 Aug 2025 06:28:23 +0000

Haydarpaşa Lisesi’nden talebesi Mehmed Çavuşoğlu’na göre, güçlü hitabeti, hudutsuz bilgisi ve “Âsım’ın nesli”ne mahsus ahlâkı ile Mahir İz, birçokları için “Mahir Baba”dır. Onu tanımış olanlar fedakârlığın, feragatin, karşılıksız, sadece hizmet için ve Allah rızası için hizmet etmenin nasıl olduğunu gördüler. Çavuşoğlu’nun hocasının vefatının ardından kaleme aldığı bu yazı, onu ve kendisi gibi nicelerini yetiştirmiş bir “Baba”nın hayatına, şahsiyetine ve ilmine dair inceliklerle dolu detaylar sunuyor.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

“Asıl hedef, ahlâkımızı bezemektir”

Çiçek Derman — Mon, 04 Nov 2024 13:47:03 +0000

Seçkin bir Tanzimat ailesinde, Hüseyin Kâzım Kadri Bey’in kızı olarak dünyaya gelen Fatma Rikkat Kunt, tezhip sanatının bugünlere ulaşmasında çok önemli bir rol oynamıştı. Rikkat Kunt’un en yakın talebesi Prof. Dr. F. Çiçek Derman, kaleme aldığı “Rikkat Kunt Hoca Hanım” kitabının genişletilmiş üçüncü baskısının yayınlanması vesilesiyle, hocasını ve sanat anlayışını anlattı.

Konuşan: Taha Kılınç

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Vefâtının 60. Yıldönümünde Hattat Halim Özyazıcı

Uğur Derman — Thu, 03 Oct 2024 11:19:26 +0000

20 Eylül 1964 Pazar günü akşamı, Londra asfaltından geçen kamyon kılıklı bir canavar, Tepebağ mevkıinde ufak tefek bir karaltıya çarptığı zaman, sadece o câna değil, koskoca bir san’ata da kıymış oldu. Memleketimizi ve bütün İslam âlemini hüsn-i hatta gark eden Halim Efendi’nin ne yazık ki alın yazısı güzel yazılmamıştı. Çapa kliniğinde 10 günlük bir hayat-memat mücadelesinden sonra ömrünce kim bilir kaç mezar kitâbesi için yazdığı “her nefs ölümü tadacaktır” âyet-i celîlesi 30 Eylül 1964 günü kendisi hakkında tecelli etti. 2 Ekim Cuma günü naaşı Kozlu mezarlığındaki ebedî yerini aldı.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Hâfız Zühdî Mehmed Efendi

M. İsmet Uzun — Tue, 13 Aug 2024 10:36:49 +0000

Trabzon’un tanınmış âlim, şeyh, muallim, şair ve yazarlarından Hâfız Zühdî Mehmed Efendi’nin Fars dil ve edebiyatındaki vukufu, bu alanda şehrin en kuvvetli isimlerinden olmasını, hatta “müşârün bi’l-benân / parmakla gösterilen” denilecek kadar öne çıkmasını sağlamıştır. Ne var ki 20. asrın başlarında yaşamış olmasına rağmen kaynaklarda hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Aşağıdaki satırlarda, Zühdi-i Trabzonî nisbesiyle de anılan bu kıymetli şahsiyetin hayatını, eserlerini ve elim vefatının perde arkasını birlikte öğrenirken, kültür dünyamızın kayıp değerinden birini bir tetkik konusu olarak sosyal ilimler dünyasının dikkatine sunabilmeyi ümit ediyoruz.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi

İbrahim Bozok — Wed, 08 May 2024 13:36:38 +0000

Mustafa Hayri Efendi Osmanlı Devleti’nin siyasî kriz ve çalkantılarla kaynadığı bir döneminde kritik birçok görevde bulunmuş, devrinin önemli simalarından biriydi. İlmî yönüyle beraber siyasî hayatıyla da dikkat çeken Hayri Efendi, Osmanlı Devleti’ni I. Cihan Harbi’ne sokan fetvayı vermesi ile zamanına damgasını vurmuştu. İngilizlerin yargılatıp Malta’ya sürdürdüğü Şeyhülislâm, Papa’nın görüşme davetini de Anadolu’da yaşanan işgaller nedeniyle reddetmişti.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Zileli Bekir Hâki Efendi

İbrahim Bozbeşparmak — Thu, 04 Apr 2024 08:49:32 +0000

Karabağ’ın bir dağ köyünden gelip İstanbul’un en büyük camilerinden birinin kürsüsüne çıkan ve çöken bir imparatorluğun son dersiamları arasına katılan Bekir Hâki Efendi kuvvetli hafızası, mütevazı hayat tarzı ve otorite olduğu ilimlerdeki birikimi ile kendisini tanıyan herkesten muhabbet ve iltifat görmüştü. Hadis, siyer ve Arap edebiyatında otoriteydi. Sahn-ı Semân Medresesi’nde son müderrislerden oldu. Medreseler kapatılınca avukatlık yaptı. 1960 ihtilalinin karanlık günlerinde ezanın yeniden Türkçeye çevrilmesine karşı çıktığı için müftülük görevinden alındı. Bunun üzerine vaizliğe başlayarak Şehzadebaşı ve Fatih Camii’nde kalabalık kitlelere vaazlar verdi. Hâsılı hayat hikâyesi bir devrin en canlı şahidi ve özetiydi.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Hacı Mehmed Zihni Efendi

İbrahim Bozbeşparmak — Fri, 15 Mar 2024 12:44:57 +0000

Mekteb-i Sultanî muallimlerinden olan Mehmed Zihni Efendi, gerek ilmî derinliği gerek ahlâkıyla talebelerinin gönüllerini fethetmiş, her yaştan ilim talibinin sevgilisi olmuştu. Ömrünü Türklere Arapça öğretmeye adamış, Arapça öğretiminde geliştirdiği yöntemlerin şöhreti ülke sınırlarını aşmıştı. Arkasında kapanmayan bir amel defteri olarak nesiller boyunca elden ele gezecek Nimet-i İslâm ilmihalini bıraktı. Osmanlı’nın modernleşme döneminde, geleneğe bağlılığına rağmen çığır açan bir âlimdi.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

İsmail Saib Sencer

İbrahim Bozbeşparmak — Thu, 08 Feb 2024 11:55:28 +0000

Osmanlı’nın son günlerinden cumhuriyetin ilk günlerine bir ömrü kitapların arasında geçiren İsmail Saib Sencer nadir bulunan tıynette bir ilim adamıydı. Memuriyeti kütüphanecilik olsa da o bunu aşmış, bir ilim hazinesi olmuştu. Müthiş hafızası, kitaplara dair malumatı ve keskin zekâsıyla devrinde her seviyeden ilim talibinin sorularını cevaplamış, bugün bile isimleri saygıyla anılan her biri alanında çığır açmış devasa isimlere rehberlik yapmıştı. Tüm bu meziyetlerine rağmen tevazu içinde bir hayat geçirmiş, vefatından geriye sadece kitapları ve çok sevdiği kedileri kalmıştı.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Manastırlı İsmail Hakkı Efendi

İbrahim Bozbeşparmak — Fri, 12 Jan 2024 08:33:50 +0000

Son dönem Osmanlı ilim çevrelerinin en tanınmış simalarından biri olan Manastırlı İsmail Hakkı Efendi, İstanbul’da “ulemâ-yı sitte” diye bilinen altı büyük âlimden biriydi. Ayasofya Camii’nde verdiği vaazlarla halkın yoğun teveccühüne mazhar olmuştu. Sultan Reşad’ın çıktığı meşhur Balkan seyahatinde ona eşlik etmiş, Kosova’da on binlerce insana Cuma hutbesi vermişti. Mehmed Âkif’in yakın çevresinden olan Manastırlı, vefatıyla Osmanlı ilim dünyasında doldurulması zor bir boşluk bıraktı.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Mecelle Şârihi Küçük Ali Haydar Efendi

İbrahim Bozbeşparmak — Mon, 18 Dec 2023 10:54:56 +0000

Almanya’nın yanında I. Dünya Savaşı’na girme kararı alan Osmanlı Devleti’nin hazırladığı cihad fetvası-nı 14 Kasım’da Fatih Camii’nde okuyan oydu. 1918’de Medine’yi İngilizlere teslim etmemek için ölü-müne direnen Fahreddin Paşa’yı ikna görevi de ona verilmişti. Ahmed Cevdet Paşa zamanında başlayan Mecelle çalışmalarını üstlenen heyetin de içindeydi. Hâsılı, zor işlerin ismiydi. Meşhur “Mecelle hocası” Ali Haydar Efendi’den bahsediyoruz. Hani şu adını tarihe “Mecelle şârihi” olarak yazdıran büyük hukuk-çu ve âlimden…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Babanzâde Ahmed Naim

İbrahim Bozbeşparmak — Wed, 01 Nov 2023 07:11:55 +0000

İyi bir gazeteci, kendisine her kesimden itimat edilen bir mütercim, ihtiyaç duyulan her alanın yetkin hocası… Babanzâde Ahmed Naim, devrinde ne boşluk varsa kâmil bir şekilde dolduran, emsali az bulunan bir ilim adamıydı. Dostluklarını âhirete taşıdığı Mehmed Âkif’in ‘sahâbeden sonra en çok sevdiği’, devrinde yaşayan, uzaktan yakından tanıyan herkesin gıpta ettiği bir ahlâka sahipti. Vefatına kadar tavizsiz sürdürdüğü bu ahlâkı ve ‘sırât-ı müstakîm’ üzerine yolculuğu, son nefesinde de ona şâhitlik edecekti.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Muzaffer Ozak Efendi

Samet Tınas — Tue, 03 Oct 2023 11:04:12 +0000

Sahaflar şeyhi denilince akla merhum Muzaffer Ozak Efendi’nin gelmemesi mümkün değil. Zira devrimiz entelektüellerinin, akademisyenlerinin, kitap meraklılarının gençliklerinde müdavimi oldukları Beyazıt’taki Sahaflar Çarşısı’nın meşhur simasıydı o.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Kelimelerin Serdarı Süleyman Nazif

İbrahim Bozbeşparmak — Tue, 03 Oct 2023 10:56:04 +0000

Süleyman Nazif yakın arkadaşı olan Mehmet Akif gibi sözü tok, gözü pek, cesareti ve korkusuzluğu ile bilinen bir edipti. Diyarbakır’da kendisi gibi şair olan babasının konağında başlayan hikâyesi Paris’ten Malta’ya kadar uzanmış, nihayetinde coşkulu ruhu Edirnekapı şehitliğindeki selvi ağaçlarının gölgesinde sükûn bulmuştu. Vatan ve Osmanlı aşığı olan Nazif birçok Osmanlı beldesinin elden çıkmasına şahit olmuş, mısralarıyla bu beldelerin yasını tutmuştu. İş payitahtın da işgaline gelince dilini ve kalemini esirgememiş, vatan sevgisinin bedelini ödemişti.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Fas’ın Diriliş Muştusu: Abdusselâm Yâsîn

İbrahim Bozbeşparmak — Wed, 13 Sep 2023 14:05:46 +0000

Ömrü boyunca ülkesinde İslâm’ın daha iyi yaşanması için mücadele eden Abdusselâm Yâsîn, bu uğurda zindana atılmaktan ev hapsine birçok bedel ödedi. Yeri geldiğinde evinin bir köşesinde Kur’ân eğitimi verdi, yeri geldiğinde de korkmadan Fas kralının karşısına çıktı, onu eleştirmekle suçlanarak hapsedildi. Mücadele ve azimle sürdürdüğü yolculuğu büyük bir harekete dönüşmüş, sesini milyonlara duyurmuştu. 13 Aralık 2012’de vefat ettiğinde geride mücadeleyle dolu bir ömür, açtığı yolu takip eden binlerce insan ve nurlu mütebessim simasıyla ışıldayan fotoğraflar kaldı.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…