Cumhuriyet Tarihi – Derin Tarih

Türkiye’nin Tarihî Bir Misâk-ı Millî Haritasına İhtiyacı Var

Mustafa Budak — Mon, 02 Mar 2026 08:33:26 +0000

Misâk-ı Millî, çoğu zaman yalnızca bir sınır haritası olarak hatırlansa da aslında modern Türkiye’nin varlık, güvenlik ve gelecek tasavvurunu şekillendiren tarihî bir irade beyanıdır. Osmanlı Mebusan Meclisi’nde 1920’de ilan edilen ve 106. yaşına giren bu belge, yalnızca coğrafî çizgileri değil, bağımsızlık, barış şartları ve millî egemenlik ilkelerini de belirleyen bir “beka manifestosu” niteliği taşır. Soğuk Savaş sonrası değişen jeopolitik dengeler, Ortadoğu’daki krizler ve sınır ötesi güvenlik tartışmaları Misâk-ı Millî’yi yeniden gündeme taşımış; tarih ile güncel siyaset arasındaki sürekliliği görünür kılmıştır. Musul’dan Kerkük’e, Suriye hattından Hatay’a uzanan olaylar silsilesi, geçmişte belirlenen hedeflerin bugün hâlâ stratejik önem taşıdığını gösterir. Bu nedenle Misâk-ı Millî, yalnızca bir tarih belgesi değil, Türkiye’nin jeopolitik hafızasını ve gelecek vizyonunu anlamak için anahtar bir referans olmaya devam etmektedir.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Erken Cumhuriyet İstanbul’unda Din Eğitimi Nasıl Sürdürüldü?

Mehmet Erken — Tue, 10 Dec 2024 08:32:30 +0000

Osmanlı İmparatorluğu’nun ardından Türkiye’de din eğitimi, erken Cumhuriyet’e dair en ciddi ve canlı tartışma konularından biri olup siyasî, sosyal ve kültürel pek çok tartışmaya da kapı açar. İmam-Hatip Okullarının kapalı kaldığı 1930-1951 yılları, resmî bir kurum çatısı altında neredeyse hiç dinî eğitim veril(e)meyen bir döneme işaret etmektedir. İstanbul İmam-Hatip Mektebi açıldığında ise devrin önemli ilim adamlarının okulun kadrosunda olduğu görülür. Peki, 20 senelik nekahet döneminden sonra, bu kadar insan nasıl bir araya gelmişti? Yasaklar esnasında da ders okutuyorlar mıydı? Cumhuriyet’in “yasak yılları”ndan İstanbul’da dinî eğitim manzaraları…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

“Musul Vilayeti Meselesi Millî Bir Uktedir”

Mustafa Budak — Wed, 08 May 2024 13:45:14 +0000

Konuşan: Mirza Mahmut Demir

İstanbul’da 19 Mayıs-5 Haziran 1924 tarihlerinde Musul Vilâyeti’nin akıbetini görüşmek maksadıyla toplanan Haliç Konferansı’nın 100. yılında İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Mustafa Budak ile Musul Vilâyeti meselesini konuştuk. Kendisine Musul üzerine yapılan gizli anlaşmaları ve pazarlıkları, Lozan Antlaşması’ndaki münakaşaları, hâsılı Musul Vilâyeti meselesinin dününü ve bugününü sorduk.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

“Atatürk’ün Esas Hedefi Türkiye’de Avrupaî Anlamda Bir Toplumsal-Siyasal Sistem Kurmaktı”

Mustafa Budak — Tue, 03 Oct 2023 11:37:08 +0000

18. yüzyılda başlayan modernleşme girişimleri, 1876’da Osmanlı Devleti’nin anayasası olan Kânûn-ı Esâsî’nin kabul edilmesiyle ivme kazanmış, 1909’da II. Meşrutiyet’in ilanıyla da alevlenmişti. Nihayet 1923’te cumhuriyetin ilanıyla farklı bir boyut kazandı. Üzerinden geçen bir asrın ardından “cumhuriyet” kavramı hem toplumsal hem de siyasî düzlemde tartışmaların odağında yer almaya devam ediyor. Biz de 100. yılında konunun uzmanlarından İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Mustafa Budak ile cumhuriyeti ve geleceğini konuştuk.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Amerikalı Bir Akademisyenin Gözünden Erken Cumhuriyet Devri Türkiyesi’nde İslâm Meselesi

Osman Atasoy — Tue, 03 Oct 2023 09:01:02 +0000

Türkiye’deki sosyal ve dinî dönüşüm üzerine çalışmalar yürüten Amerikalı akademisyen Henry E. Allen, doktora tezi için araştırma yapmak ve vakayı yerinde incelemek üzere, cumhuriyetin ilanından kısa süre sonra Türkiye’ye gelir. Burada İslâm’a bakışın devlet ve halk nezdinde nasıl dönüştü(rüldü)ğünü incelerken, dinî hayatın geleceğine dair tahminler yürütür. 1934 Nisan’ında tezinin bir kısmını özetlediği “The Outlook For Islam in Turkey” başlıklı makale yayınlanır. Cumhuriyet’in 100. yılında, yeni devletin kuruluş sürecine dair dikkat çekici ayrıntılarla dolu bu makaleyi, dergimizin yazarlarından Osman Atasoy’un tercümesiyle dikkatinize sunuyoruz.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

“Lozan, Osmanlı Devleti’ni Hukuken Tasfiye Eden Antlaşmadır”

Mustafa Budak — Mon, 17 Jul 2023 08:40:35 +0000

Anadolu halkının işgal kuvvetlerini mağlup ettiği Millî Mücadele’nin akabinde taraflar İsviçre’nin Lozan kentinde toplanarak Lozan Barış Antlaşması’nı imzalamışlardı. Cumhuriyet tarihinin en tartışmalı meselelerinden olan Lozan Antlaşması, üzerinden geçen bir asra rağmen gündemden düşmüyor. Biz de 100. yılında, konunun uzmanlarından, 99 Soruda Lozan kitabının yazarı ve İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü Müdürü Prof. Dr. Mustafa Budak ile Lozan Antlaşması’nın nirengi noktalarını ele aldık.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın Hikâyesi

Hüseyin Yürük — Mon, 03 Apr 2023 08:34:17 +0000

12 Eylül darbesinin ardından başbakan yardımcılığına, çok geçmeden de başbakanlığa geçen Turgut Özal, Halkın hususi alâka ve teveccühüne mazhar olmuş nevi şahsına münhasır bir politikacıydı. kasım 1989’da “dindar ve hacı” vasıflarıyla ilk sivil cumhurbaşkanı olarak göreve geldi. 17 nisan 1993’te şüpheli biçimde hayatını kaybeden özal’ı Vefatının 30. sene-i devriyesinde hayırla yâd ederken, dramatik ve mücadelelerle dolu ömür perdesini aralıyoruz.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…