Defter – Derin Tarih

Bir Kriz Döneminde Tasavvufun Meselelerine Eğilmek

İsmail Kara — Wed, 03 Jun 2026 17:33:31 +0000

Erol Güngör’ün, 12 Eylül Darbesi sonrasında arka arkaya yayımlanan iki kitabında (İslâm’ın Bugünkü Meseleleri ve İslâm Tasavvufunun Meseleleri) ele aldığı temel problemlerden biri “İslâm’ın yeni dünyada nasıl yorumlanacağı ve nasıl yaşanacağı” konusuydu. Ülkesini ve dünyayı yakından takip eden dindar bir aydın ve sosyal psikolog olarak onu bu alanlarda kalem oynatmaya iten saikler neydi? 1979’da gerçekleşen İran İslâm Devrimi’nin Türkiye’deki dinî ve fikri yansımaları ya da 12 Eylül sonrasında ülkücü gençliğin tarikatlarla daha fazla irtibatlı hâle gelmesi bu işin neresindeydi?

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Süheyl Ünver’e Vefa

İsmail Kara — Thu, 02 Apr 2026 07:49:43 +0000

Resmî ideolojinin dayatmalarıyla tarihten ve maziden kaçıldığı, hatta bunların karalandığı bir dönemde Süheyl Ünver, “geçmişi/maziyi kurucu ve yaşatıcı bir unsur olarak bugüne ve geleceğe taşımak” şeklinde özetlenebilecek muhalif bir kültür ve sanat programı benimsemiş ve hayatını buna adamıştır. Bu gaye doğrultusunda tek başına bir mektep gibi çalışarak ardında bir ömre sığmayacak hacim ve cesamette bir tereke bırakmış, öğrenciler yetiştirmiştir. Her işini güzellikle ve letafetle eyleyen Süheyl Ünver Hoca’yı vefatının 40. sene-i devriyesinde rahmetle yâd ediyoruz.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Kitapları Hoca Edinmek…

İsmail Kara — Mon, 02 Feb 2026 15:04:47 +0000

İlimlerin, kültürlerin, hatta sanatların bir devamlılık ve üslup kazanması, bir kısmının müesseseleşmesi, hatta değişerek devam etmesi söz konusu olduğunda hocanın, hoca rehberliğinde okunacak kitabın yerini herhâlde hiçbir şey tutmaz. Hele hoca büyük bir hoca ve kitap da üst seviyede bir kitap ise… Oysa modern okuma ve anlama biçimleri hocadan ziyade kitaba ve kitapla “aracısız/doğrudan” muhatap olan bireye, “bir kişi”ye dayanır. İnsanlık tarihinde yeni ve problemleriyle bazı imkânları iç içe olan bir durumdur bu.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

“Türkiye Cumhuriyeti’nde Tekparti Yönetiminin Kurulması”

İsmail Kara — Mon, 06 Oct 2025 11:46:08 +0000

Esas itibariyle cumhuriyetten, laiklikten, demokrasiden, hürriyetlerden yana olan Mete Tunçay’ın Türkiye’de Tekparti Yönetiminin Kurulması kitabının hemen her bölümde kaçınılmaz olarak bir şekilde ele aldığı ve tartıştığı ana meselelerden biri siyasî, hukukî, sosyo-kültürel ve gündelik hayata ilişkin mevzuat, yönlendirme ve uygulamaların din-siyaset ilişkileri ve laiklik politikalarıyla alakalı yönleridir.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Nisyana Terkedilen Cevdet Paşa’yı Kim, Niçin Hatırlattı?

İsmail Kara — Mon, 06 Jan 2025 08:15:07 +0000

İttihat ve Terakki’nin Sultan Abdülhamid idaresini sonlandırıp iktidarı ele geçirmesiyle birlikte Tanzimat’ın “büyük” icracı paşalarından ve müelliflerinden olan Ahmed Cevdet Paşa da nisyana terkedildi. Cumhuriyet devrinde de devam eden Cevdet Paşa üzerindeki bu kalın nisyan perdelerinin aralanması için 1939 yılında Hasan Âli Yücel’in Millî Eğitim Bakanlığına gelmesini beklemek gerekecektir. Onun bakanlık süreci (1939-1946) Cevdet Paşa çalışmaları açısından bir yeniden diriliş dönemidir, dense yeridir. Şahsi faktörlerin yanında bu değişimin anlaşılabilmesi için konjonktürel şartlara ve mücavir alanlara da bakmak gerekir.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

“Âkif’ten Emanetler” Kitabı Vesilesiyle Birkaç Meseleyi Müzakere Etmek…

İsmail Kara — Tue, 10 Dec 2024 09:10:29 +0000

Ekmeleddin İhsanoğlu’nun Fatma M. Şen ile birlikte yayınladığı Âkif’ten Emanetler kitabı, Âkif araştırmaları sahasına, hususen Kur’ân meâline ve mektuplaşmalarına saldığı yeni ışıklar bakımından kıymetli ve sevindirici. İhsanoğlu’na babası Yozgatlı İhsan Efendi’den intikal eden evraka, “emanetler”e dayanan kitabın bazı hususiyetleri var. Bunlardan biri, Âkif’in meâl çalışmasının bir merhalesinin bir parçasını ihtiva etmesi. İkincisi ise ilk defa gün yüzüne çıkan kıymetli mektuplar…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Hatıralar Arasında D. Mehmet Doğan’ı Yâd Etmek…

İsmail Kara — Mon, 04 Nov 2024 13:47:44 +0000

Ölümün, ecelin değişmeyen bir sırası, kendine göre bir sıradüzeni var. Bizim bilmediğimiz bir sıra, bir kader sırası bu. Hayatında pek sağlık problemleri yaşamayan rahmetli D. Mehmet Doğan’ın 11 Ağustos 2024 Pazar günü ebedî yolculuğa revan olması da esrarını ve ana mantığını bilmediğimiz o sıranın, ileriye veya geriye alınma ihtimali olmayan mutlak kaydın, o harika Türkçe ifade ile alın yazısının bir parçası… Alfabesi çözülemediği için hâlâ okunamayan bir yazı bu…

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Farklı Bir Savunma ve Muhalefet İçin Levhalar ve Görsellik

İsmail Kara — Wed, 04 Sep 2024 11:12:23 +0000

Cumhuriyet ideolojisi baskıcı modernleşme programını etkili ve yaygın bir tarzda sürdürebilmek için din ile tarih ve geleneği, bunlara dair unsur ve sembolleri aynı kefeye koymuş, aynı hizaya yerleştirerek tasfiye etmek, gücünü zayıflatmak istemişti. Açıktan veya zımni usullerle bu politikalara bir şekilde karşı çıkanlar da bu üç unsuru birbiriyle irtibatlı hale getirmişlerdi. Yakın çevresinde olan insanlar gibi Cemalettin Server Revnakoğlu için de din-tarih-gelenek üçlüsü içiçe ve birbiriyle irtibatlı işleyen bir mekanizmaya sahipti. Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde birbirlerinden uzaklaştırılan Türklükle Müslümanlık da öyle.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Harap Olmuş/Tahrip Edilmiş Tarih Yeniden Kurucu Bir Kaynak Olabilir mi?

İsmail Kara — Tue, 13 Aug 2024 10:41:15 +0000

Cemalettin Server Revnakoğlu, kurucu-kurtarıcı kuvvetli bir varlık olarak bağlandığı İstanbul’un meraklılarından ve aşıklarından biri. İstisnaî bir İstanbul tarihçisi, antropoloğu, sevdalısı… Onun bıraktığı mirasın bir kısmı üzerinden Mustafa Koç’un büyük ve titiz emeklerle yayına hazırladığı ve Fatih Belediyesi’nin de çok doğru ve yerinde bir kararla, hakkını vererek neşrettiği Revnakoğlu’nun İstanbul’u-İstanbul’un İç Tarihi, her bakımdan aşk seviyesine yükselmiş bir adanmışlığın, bir şehir üzerinden yeniden kuruculuk fikrini ve imkânını canlı tutmanın fevkalâde zengin, ibret verici ve canlı tarihidir.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Kâbe Yolları İçin Bir Rehber: Nehcetü’l Menazil

İsmail Kara — Fri, 07 Jun 2024 11:54:58 +0000

Bir tür “rehber” olarak yazılmış menâsik-i hac yahut menâzil-i hac metinleri telif tarzları ve öncelikli maksatları itibariyle birkaç türe ayrılabilir. Hac mevsimini, Kâbe yollarına düşme zamanlarını vesile edinerek bu kitaplardan Nehcetü’l-Menâzil’i gündeme taşıyalım. Taşıyalım ki içinde dolaşan hissiyatı ve bilgileri, kat ettiği memleketlerin hususiyetlerini, ayrıca bu tür kitapların önceliklerini ve farklılaşan, çeşitlenen anlatım biçimlerini müzakere edelim.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Sahaf Tesadüfleri ve Kitap Bereketleri

İsmail Kara — Wed, 08 May 2024 13:49:17 +0000

Kitap mühibleri ve meraklıları için imza ve ithaflar kitap kadar kıymetlidir. Yazarın yakın çevresine ve onların statüsüne işaret ederler. Zira kitap fuarlarıyla seri ve tanımadık kişilere kitap imzalama merasimleri zuhur etmeden önce eserler tanıdık ve/ya münasebet hâlinde olunan yakın kişilere imzalanırdı. Bunun için de “eski” ithaf ifadeleri, yazma biçimleri ve tarihler birçok şeyi anlamak için önem kesbediyor.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Süleymaniye Mahallesi’nin Terkedilmiş Hâli Üzerine Birkaç Not

İsmail Kara — Thu, 04 Apr 2024 09:35:52 +0000

Camiler, mescitler başta olmak üzere tarihî yapıları tamir ve ihya için sarfettiğimiz gayret ve kullandığımız kaynak yabana atılır cinsten değil. Fakat bu yapıların ancak onlarla mütenasip-irtibatlı insanlardan ve yapılardan, münasebetler ağından müteşekkil bir çevrenin/dünyanın içinde, onlarla birlikte gerçek anlamına kavuşabileceğini bütünüyle ihmal ediyoruz. Süleymaniye Külliyesi ile hiçbir münasebetinin kalmaması için yarım asırdan fazla bir zamandır her şeyin yapıldığı Süleymaniye Mahallesi bu süreçlerin tamamını yansıtması bakımından temsil kapasitesi yüksek fakat menfi ve acı bir örnek. Terkedilmiş…

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

İmsakiyelerin Kültürel Dünyasına Dair Birkaç Not…

İsmail Kara — Fri, 15 Mar 2024 13:48:35 +0000

İmsakiyeler, pratik fonksiyonları ve doğrudan “fayda”ları yanında, dinî kültürün tezahür biçimleri ve dinî hayata dair unsurların büyük kalabalıklara, dindar insanlara, çağrışımları ve görsel hafıza kayıtları olarak da ele alınmayı hak eden hususiyetlere sahip. Böyle olunca Türkiye’de siyaset ve ideolojik yapılar büyük kalabalıklara hitap eden bu tür cazip ve yaygın “dinî” unsurlardan müstağni kalamaz. Onları kendine yakınlaştırır ve fikirlerini yayma aracı yahut propaganda malzemesi olarak kullanır. Ayrıca 60’lı yıllardan itibaren kurumlar, dernekler, şirketler adına, görünür şekilde onların ismi ve logosuyla reklam amaçlı basılan imsakiyeleri de unutmamalı.

Bir Fotoğrafın İçinden Geçenler

İsmail Kara — Fri, 12 Jan 2024 08:48:39 +0000

Dördümüz o yıllarda birbirimize çok yakındık, çeşitli vesilelerle sık sık bir araya gelir sohbet eder, Türkiye merkezli olarak ahval-i âleme dair müzakerelerde bulunurduk. Ayrıca müşterekliğimizi kuvvetlendiren bir vasat olarak 1990 martından beri çıkmakta olan Dergâh dergisi yazarıydık, 1995 yılının başında buna Yeni Şafak yazarlığı da eklenmişti. Gazete için Sinan Çetin’in stüdyosunda çekindiğimiz o meşhur fotoğrafta, muhtemelen ortamdan yahut bakılacak yerlerin kesretinden, (en iyisi nazara gelmemek için diyelim!) olmalı, fotoğrafta hepimiz ayrı bir yere, farklı bir yöne bakıyorduk. Yakınlığa nazaran dağınıklık…

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Bir Âlim Hocasını Nasıl Anlatır?

İsmail Kara — Wed, 01 Nov 2023 07:22:21 +0000

Artık hoca olmuş bir talebenin hocasını anlatma tarzını görmek amacıyla 20. yüzyılın ilk çeyreği biterken Bereketzâde İsmail Hakkı tarafından yazılmış bir metni dikkatlerinize sunuyoruz. Metinde Mustafa Şevket Efendi’nin ilimdeki derecesi kadar ders okutmak hususundaki aşkının, ilim adamlığını aynı zamanda bir yaşama tarzı haline getirmesinin, ahlâkı ve derste ağlaması gibi dinî hassasiyetlerinin öne çıkarılması dikkati çekiyor. Burada sadece bilen biri değil aynı zamanda mesleğine bağlılığı ve yaşama üslubu itibariyle de “taklit” edilmesi gereken bir şahsiyet anlatılmaktadır; ilim kadar ahlâk da önemlidir.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Halk Müslümanlığı Müslümanlığın Ne Kakadarına Tekabül Eder?

İsmail Kara — Tue, 03 Oct 2023 12:35:21 +0000

Halk Müslümanlığı bir bölgenin, bir kültürün, bir medeniyetin İslâmiyet öncesine ait bilgiye-anlayışa, inançlara, teamüllere, yaşama tarzına, gündelik hayata dair çeşitli unsurlarının Müslüman olduktan sonra da o memleketin insanları ve kültürleri arasında bir şekilde varlığını sürdürmesi ve dinî bilginin/anlayışın ve hayatın içinde yer alması olarak tanımlanabilir. Burada halk, içiçe geçmiş bu iki veya daha fazla unsuru, yani İslâmiyet’le geleni ve İslâmiyet öncesine ait olanı birbirinden ayırdetmeden, bir bütünlük içinde ve eşit seviyede anlar, sahiplenir ve yaşar. Belki de bu yüzden eski oryantalistlerin kendileri için en tehlikeli gördükleri şey Halk Müslümanlığı idi.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Raşit Küçük Hoca’nın Ardından…

İsmail Kara — Mon, 03 Apr 2023 09:19:31 +0000

İlahiyatçılar arasında iyi kitap takip edenler az da olsa vardır ama sahaf müdavimi, sahafiye kitap meraklısı herhalde çok azdır. Raşit Hoca bu nadirlerden biri idi. Hadis sahası başta olmak üzere İslâmî ilimlerle alakalı kitaplarla, Osmanlıca risâlelerle ilgilenirdi. İstanbul, Mısır ve Hindistan’da basılmış, kâğıdı, hurufâtı ve cildi vasıflı kitaplara ayrı bir ehemmiyet verir, oryantalistlerin yayınladığı Arapça edisyon kritikli neşirlere de bakardı. Raşit Hoca’nın bilgisi kadar anlatımı ve yorum kapasitesi de iyi idi. Ne yazık ki o ölçüde verimli ve bereketli bir telif ve yazarlık hayatı olmadı.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Hilâfetin İlgasının Sarsıntılarına Dair Pek Bilinmeyen Bir Metin

İsmail Kara — Thu, 02 Mar 2023 12:54:58 +0000

Osmanlı hilâfetinin son dönemleri ve ilgası bahsinde dışarda(n) yazılan ve konuşulan çok şey var. Oryantalistlerin kaleminden çıkanların bir kısmı kıymetli de. Ama bu yazarlar, anlaşılabilecek tarzda kendi millî-dinî problemlerini ve ideolojik yahut siyasî arayışlarını merkeze ve öne aldıkları için yazdıkları otomatik olarak bizim için de kıymetli ve doğru hale gelmiyor, gelemez. Onların kıymetli veya problemli taraflarını keşfetmek ve yararlanmak için de buradan bakan bir göze ve dimağa, bir süzgece ihtiyaç var. Hilâfetin ilgasına 3 ay kala Emir Ali’nin Ağa Han’la birlikte Gazi’ye ve İsmet İnönü’ye yazdıkları mektup da ciddiyetle yaklaşılması gereken metinlerden biri.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Hutbe Zaten Türkçe Değil Mi İdi?

İsmail Kara — Fri, 03 Feb 2023 15:05:23 +0000

Türkçe hutbe talepleri, daha doğru bir ifade ile hutbenin dinen zaruri bir unsuru olmayan konuşma kısmının uzatılması ve etkili hale getirilmesi istekleri, İslâm tarihinde hiç olmadığı kadar modern dönemde ortaya çıkacaktır. Hem siyasî merkez(ler), hem basın-matbuat ve yeni Müslüman aydınlar, hem de “dinî kurumlar”, âlimler ve şeyhler tarafından… Çünkü herkes kendince dindar kalmak şartıyla modernleşmek, yenileşmek istemektedir ve din-hutbe bunun en etkili ve olmazsa olmaz araçlarından biridir. Ayrıca Türkçe hutbe yeni din anlayışlarını anlatmak ve yerleştirmek için de lüzumludur…

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Gayrimüslimlerin Müslümanlar Arasında Sınırları

İsmail Kara — Wed, 02 Nov 2022 08:40:36 +0000

Avrupa devletleri 18. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’ni zora sokmak, sömürgeciliği kolaylaştırmak, Hıristiyan misyonerlere destek çıkmak amacıyla gayrimüslimlerle ilgilenmeye başlayıncaya kadar büyük İslâm coğrafyaları ciddi sayıda gayrimüslim bir nüfus barındırmış ve Müslümanlar onlarla birlikte yaşamıştır. Gerek hukuk gerekse birlikte yaşamak bakımından bu vâkıa İslâm’a ve Müslümanlara mahsus bir istisnailiktir. Tanzimat’la birlikte gelen müsavat (eşitlik) politikaları ve yeni hukuk arayışları ise, bu hukukî-kültürel yapıları köklü bir şekilde değiştirmiş ve tektipleşmeye zorlamıştır.