Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

– Muharrem gelince milletçe adeta seferber oluruz. Aşure pişirmek ve dağıtmak en yaygın adetimiz. Bu ay girince ayrıca;

– Muharremin ilk gününden Hz. Hüseyin’in ve beraberindekilerin toprağa verildiği 12. günü sonuna kadar oruç tutulur.

– Tutum ve davranışlarda bir yakını kaybetmenin verdiği hüzün ve sükûnet olur, aşırılığa kaçılmaz.

– Hz. Hüseyin’in ve yakınlarının Kerbelâ’da çektiği susuzluğu hissetmek için su yalın hali ile içilmez. Susuzluk ayran, meyve suyu gibi sıvılarla giderilir. Ayrıca bu günlerde çay, komposto ve diğer sıvılar da kana kana içilmez. Matem günleri boyunca susuzluğu hissetmek esastır.

– Ramazan iftarlarının aksine Muharrem orucu iftarlarında envai çeşit yemek olmaz. İftar bir şölene ve ziyafete dönüştürülmez. Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da yediği yemekler düşünülerek sadece ölmeyecek ve ayakta duracak kadar yemek yenir. Mide tıka basa doldurulmaz.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

1857 Hint Ayaklanması, doğurduğu sonuçlar itibariyle Hint Alt Kıtası’ndaki Müslümanlar açısından kelimenin tam anlamıyla bir felaket olmuştur. Ayaklanmayı bahane eden İngilizlerin sadece Kanpûr’da yaklaşık 30 bin masum insanı topa tutması, bir kısmını meşhur Ganj Nehri’ne atarken ulema ve meşayihten pek çok kişiyi diri diri yakması, 1909’da aradan geçen 50 seneye rağmen bu meseleyi hatırlayan her Hintlinin olay yeni vuku bulmuş gibi kahrolup intikam hırsına kapılması1 yaşanan felaketin boyutları hakkında yeterince fikir vermektedir. 1857’de hezimeti yaşayan ve İngilizlere karşı cephede yürütülecek bir mücadelede başarılı olmanın neredeyse imkânsız olduğunu anlayan Müslümanlar, eğitim faaliyetlerine ağırlık vermeleri gerektiğini düşündüler. Bu sebeple de geleneksel, yarı modern ve modern tarzda eğitim müesseseleri kurdular.  1857 sonrasında geleneksel düşüncenin temsilcisi olarak kurulan ilk ve ciddi medrese ise yazımızın konusunu teşkil eden Dâru’l-Ulûm Diyobend’dir.

10 Mayıs 1857 tarihinde Mirat’ta İngiliz Doğu Hindistan Şirketi ordusundaki sipahilerin isyanı ile başlayan Hint Ayaklanması, kısa sürede başta Delhi olmak üzere pek çok bölgeye sıçradı. Ayaklanmanın yayıldığı bölgelerden biri de Muzaffernagar’a bağlı Tehânebihûn’dur. İmdâdullah Tehânevî, Muhammed Kâsım Nânevtevî, Reşîd Ahmed Gangôhî, Hâfız Muhammed Zemîn gibi önemli isimlerden oluşan Meclis-i Şûrâ durum değerlendirmesi yapmak üzere Tehânebihûn’da toplandı ve toplantıdan İngilizlere karşı cihad edilmesi kararı çıktı. Bu kararın alınmasında Nânevtevî’nin, “İngilizlerin tepemize çöktüklerinin farkında değil misiniz? Ülke çapında bir tuzak kurdular. Savaşa hazır olun. Ya paramparça edileceğiz ya da onlara karşı sonuna kadar savaşacağız. İngilizlerin bu ülkede yaşamalarına izin vermeyeceğiz.”2 şeklindeki sözleri etkili olmuştur.

Toplantı sırasında İngilizlere karşı başlatılacak cihad hareketine kimin önderlik edeceği hususu da gündeme gelmiş ve toplantıya katılan isimlerin hemen hemen tamamının ittifakıyla Tehânevî cihad emiri ilan edilmiş; Muhammed Kâsım Nânevtevî, Reşîd Ahmed Gangôhî ve Hâfız Muhammed Zemîn Tehânevî’ye biat etmişlerdir. Tehânevî cihad emiri seçildikten sonra ulemanın nasıl bir savaş planı yaptığına dair malumat bulunmamakla birlikte Tehânevî’nin hareketin lideri olarak Tehânebihûn’da kaldığı bilinmektedir.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

İslâm dünyasının çeşitli bölgelerine seyahat ettikten sonra Dımaşk’a (Şam) gelir ve görüşlerinin muhtasar bir örneği olarak görülen Fusûsü’l-Hikem adlı eserini 1230’da burada neşreder. 1240 senesinde vefat ederek Şam’ın kuzeydoğusundaki Sâlihiye’de bulunan Kadı Muhyiddin İbnü’z-Zekî ailesinin kabristanına defnedilir. Zamanla bölgede hâkim olan tasavvuf karşıtı görüşlerden kaynaklı olarak kabri bakımsız kalmış ve kaybolmuştur. Yavuz Sultan Selim, Mercidabık Savaşı sonrasında Mısır’dan dönüşünde Osmanlı uleması arasında muteber bir yere sahip olan İbnü’l-Arabî’nin kabrini bir keşif sırasında bulur ve üzerine yaptırdığı türbenin yanına cami, imaret ve tekkeden müteşekkil küçük bir külliye tesis eder.

Burada bir parantez açalım ve Yavuz Selim’in, kabri nasıl bulduğuna ilişkin anekdotu aktaralım. Denilene göre İbnü’l-Arabî bir kitabında, “Sin Şın’a girince Mim’in kabri ortaya çıkar” yazmıştır. Yavuz Selim, kendisine seferde refakat eden şeyhülislamı Kemalpaşazâde ile birlikte bu ifadeyi tetkik edince, bir harf sembolizminin olduğu sonucuna varır. Buna göre Sin (Yavuz Sultan) Selim’i, Şın Şam’ı, Mim de Muhyiddin’i karşılamaktadır. Bu düşünce, Yavuz Selim’in İbnü’l-Arabî’nin kendisinden kabrinin bulunmasını talep ettiği bir rüya görmesiyle pekişir. Sultanın yerini arattığı kabir nihayet toprağın derinlerinde bulunur. Yavuz Sultan Selim adına oğlu Kanûnî Sultan Süleyman tarafından İstanbul’un Fatih ilçesinde, Haliç’in dik yamacı üzerinde kurulmuş olan külliyedeki türbesini ziyaret ederseniz, sultanın sandukasının yanı başında “Sin Şın” taşının bulunduğunu görürsünüz. Derviş Hasan tarafından teberrük edilmiş bu taşta, İbnü’l-Arabî’nin kitabında yazdığı söylenen ifadenin Arapçası yazar:

“İza dehale sînün fi’ş-şîn zahara fî kabrihî Muhyiddîn”

Her ne kadar bu tür hikâyeler cazip olsa da, hadise vuku bulduktan sonra böyle bir rivayetin yayılması ihtimal dahilindedir diyerek bu hususa bir “mim” koyalım. Hakikat şu ki, İbnü’l-Arabî’nin türbesi Osmanlı için daima ihtimam gösterilen bir mekân olmuştur. İşte tam bu noktada, bugün türbenin girişinde bulunan iki kitâbeye yakından bakalım.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Osmanlı döneminde de coğrafya önemli bir ilim dalı olmuş, bu sahada ciddi bir yekûn tutan telif eserler verilmişti. Osmanlı’nın dev bir coğrafyaya hakim olması, ilim adamlarının bu ilme bîgâne kalmamalarını gerektiriyordu şüphesiz. Savaşlarda strateji geliştirmek için coğrafyaya hakim olmak zaruriydi. İbn Haldun, otobiyografisi et-Ta’rîf’te, Timur ile görüşmesinden bahsederken onun kendisinden Kuzey Afrika coğrafyasıyla alakalı iştahla bilgi istediğini, hatta bununla yetinmeyip bütün ayrıntılarıyla Mağrib diyarını, oraları görüyormuşçasına yazmasını talep ettiğini aktarmıştı. Timur bu bilgilere muhtemelen kafasında planladığı bir Kuzey Afrika seferi için ihtiyaç duymuştu. Özellikle müspet bilimlerin ilerleme kaydetmesinde askerî sâiklerin inkar edilemez bir payı vardır. İbn Haldun’a, yine kendisinin et-Ta’rîf’te belirttiği üzere, 12 sayfalık bir risâle yazdırtan ve bunu Moğol diline tercüme ettiren sâik de askerî idi. Sıklıkla kullandığımız GPS uygulamaları da zamanında askerî sâiklerle geliştirilip sonrasında yaygınlaşmamış mıydı?

Osmanlı da askerî sâiklerden vâreste değildi ama tek sebep de bu değildi. Mesela Allen James Fromherz’in İbn Haldun, Hayatı ve Dönemi isimli eserinde ifade ettiği gibi Kuzey Afrika’ya ulaşan Osmanlı hâkimiyeti bu bölgeyi, insanlarını ve tarihini tanımak için şüphesiz yazılı kaynaklara yönelmiş, böylece Mukaddime ile tanışmıştı. Entelektüel bir gayret de söz konusuydu ve bunun tarihi Osmanlı’da hayli eskilere uzanıyordu. Mesela Ali bin Abdurrahman’ın sade, güzel bir Türkçeye sahip Acâibu’l-mahlûkât’ı 14. yüzyıla, Edirne’nin yeni fethedildiği döneme aittir.

Bu sahada eser veren büyük isimlerden biri Âşık Mehmed idi. Onun, Kâtip Çelebi’nin coğrafyaya dair meşhur eseri Cihannümâ’ya, ayrıca Osmanlı coğrafyacısı Ebû Bekir bin Behrâm ile Evliyâ Çelebi’ye kaynaklık eden Menâzıru’l-avâlim isimli eseri, Osmanlı coğrafyacılığında yepyeni bir dönemin de mübeşşiridir. Başta Ebü’l-Fidâ’nın coğrafyaya dair eseri Takvîmü’l-büldân’dan istifade eden Âşık Mehmed, kendi dönemine kadar yazılmış önemli coğrafya eserlerini ciddi bir tenkid süzgecinden geçirmiş, onlara ilaveler yapmıştı. Eserini orijinal kılan tek unsur bu değildi şüphesiz. Aynı zamanda bir seyyah olan Âşık Mehmed, 20 yıldan uzun süren seyahatlerinin birikimini de hayatının sonlarına doğru kaleme aldığı bu eserine akıtmıştı. Kimi zaman Osmanlı seferlerine katılmış, şehzadelerin meclislerinde bulunmuş; kimi zaman esir edildiği yerde bağışlanarak serbest bırakıldığı renkli ve hızlı bir hayata sahip olmuştu. Takip ettiği tenkid usûlü ve verdiği orijinal bilgiler bir tarafa, başta Osmanlı coğrafyası olmak üzere seyahat ettiği bölgeleri döneminin bir şahidi olarak yazması, onu diğer coğrafya müelliflerinden ayıran en mühim unsurdur. Fakat başta Kâtip Çelebi olmak üzere pek çok isme kaynaklık etmesine mukabil, hem kendisi hem de eseri gölgede kalmıştı. Kimdi peki Âşık Mehmed?

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Bu dönemde Karayipler, Brezilya ve Güney Amerika’nın diğer yerlerinde, Batı ve Orta Afrika’dan getirilen, çoğunun yaşı 15-30 arasında değişen köleler tercih edilmişti. Sayıları birkaç yüzyılda 12 milyona ulaşacaktı. Orta And Dağları (Bolivya, Peru ve Ekvador) ve Mezoamerika (Honduras, Guatemala ve Meksika’nın en güneyi) hariç tutulursa, köle ticaretiyle getirilenlerin nüfusa oranı %78’e kadar yükseldi. Amerika, Avustralya ve Yeni Zelanda dışında dünyanın başka hiçbir yerinde, dışarıdan getirilmek suretiyle bu oranda yeni bir nüfus oluşturulmamıştır.

Portekizlilerin 1538’den itibaren Latin Amerika sahillerinde kurdukları kolonilerde çalıştırmak üzere Afrika’dan getirdikleri köleler önce bazı merkezlerde toplanıyor, sonra maden veya çiftliklere gönderiliyorlardı. Brezilya’nın Atlantik kıyı şeridindeki Bahia bölgesi de bu merkezlerden biriydi. Verimli topraklarıyla öne çıkan bölge, sömürgeciler tarafından büyük çiftliklere bölünmüştü. Dönemin en kârlı ürünü şeker olduğundan, bu bereketli toprakların büyük kısmı şeker kamışı plantasyonlarına dönüştürüldü. Şekerin yanı sıra pirinç ve mısır gibi mahsuller de ekilip biçiliyordu. Şeker üretiminin sağladığı avantajla bölge, sömürgecilerin gözdesiydi. Elbette bu ekonomik büyümenin motor gücü, Afrika’dan getirilen kölelerdi.

Bahia’daki şeker plantasyonlarının sayısı süratle artınca, daha fazla işçiye ihtiyaç duyuldu. Portekizliler bu açığı kapatabilmek için köle ticaretini arttırdılar. 17. yüzyılın sonlarında Gine, Kongo ve Angola’dan her yıl yaklaşık 10-15 bin insan Brezilya’ya taşındı.

Portekiz sömürgeciliğinin iş gücünü karşılayan köle grupları, 19. yüzyılda aralarında politik, sosyal ve ekonomik bir ağ kurmaya çalıştılar. Bunlar çoğunlukla Afrika kökenli yoksul kimselerdi. 18. yüzyıl sonlarında Luís dos Santos Vilhena, Salvador ve Recôncavo şehirlerindeki sayıları 110 bine ulaşmıştı. Nagô/Yoruba halkı ve gelenekleri Bahia’da giderek daha yaygın ve hegemonik hale geldi. Buna paralel olarak, alt etnik grupların üyeleri birbirleriyle ve Müslüman Nagô kimliğiyle özdeşleşmeye başladılar.

Sömürge yönetiminin dayattığı ağır çalışma şartları ve ekonomik baskılar nedeniyle Bahia bölgesinde yaşayan köleler için hayat hayli zordu. Çetin şartlar 19. yüzyılın başından itibaren, özgürlüğünü kazanmış eski kölelerin liderliğinde, aralarındaki bağları kuvvetlendirerek ortak hareket etme şuurunu ortaya çıkardı. Bu da yönetime karşı direnişi ve ayaklanmaları tetikledi. Bahia’da 1807’den 1831’e kadar irili ufaklı dokuz köle isyanı patlak vermiştir. Özerk bir yönetim kurmayı hedefleyen bu ilk isyanların yerel kolluk kuvvetlerini devirmek, köleleri serbest bırakmak ve Afrika’ya giden gemilere kumanda etmek gibi sebeplerle vuku bulduğu görülmektedir. Ne var ki bazı kölelerin yerel polise muhbirlik yapmaları bu ilk direnişleri akamete uğratmış ve erken davranan yönetim, liderlerinin öldürülmesiyle isyanları bastırmıştı.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Halvetîlik, 13. yüzyılda Horasan’da ortaya çıkmış bir Türk tarikatıdır. Pîri Sirâceddîn Ömerü’l-Halvetî (ö.1397), Hazar gölünün güneybatısındaki Geylân nâhiyelerinden Lâhican’da doğmuştur. Harizm’de yaşayan İbrahim Zâhid-i Geylâni’nin halifesi olan amcası Ahî Muhammed Halvetî’ye intisap ederek vefatında yerine geçmiş; Hicâz, Mısır ve Tebriz’e gitmiştir. Bir ağaç kovuğunda 40 defa halvet yaptığından kendisine halvetî lakabı verilmiştir.

Halvetîlik, ikinci pîr kabul edilen Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî Baküvî (ö.1464)’nin 360 kadar halifesi ile geniş bir coğrafyaya yayılır. Telif ettiği 20 kadar eserinden bazıları yayınlanmıştır. Tertib ettiği Vird-i Settâr isimli virdi ise bütün Halvetîler tarafından okunur.

Halvetîlik; Rûşenîlik, Cemâlîlik, Ahmedîlik ve Şemsîlik olmak üzere dört ana kola ayrılmış, bu kolların 40’tan fazla şubesi ile en yaygın tarikattır. Balkan, Ortadoğu ve Kuzey Afrika ülkelerinde halen faaliyetleri devam etmektedir. En bilinen şubeleri; Şabânîlik, Uşşâkîlik, Gülşenîlik, Cerrâhîlik, Balkanlarda Ramazânîlik, Hayâtilik, Sinânilik, Ortadoğu ve Afrika’da Demirdâşilik, Bekrîlik ve Sümmânîlik’tir. Halvetîliğin esasları; halvet, esmâ-i seb’a denilen esmâ-i hüsnâdan yedi isimle (bu sayı bazı şubelerde 12 ve Cerrâhilikte 28’dir) zikir, vird-i settâr okumak ve devrândan oluşur. Tarikatlarda zikir şekilleri beştir: Kuûdî (oturarak-Nakşibendiler), kıyâmi (ayakta karşılıklı iki sıra halinde-Rifâîler), devrânî (kolkola daire oluşturarak ritimle dönme), semâ (Mevlevîler) ve semah (Bektaşîler). Halvetîler devrânî olup, cehri (sesli) zikir yaparlar. Zikir esnasında ilâhiler de olunur. Devrâna başlarken okunan ilâhiye ise usul ilâhisi denir.

Cemâlîliğin pîri, Cemâl-i Halvetî (ö.1494) Aksaraylı olup, Amasya’da şeyhlik yapmıştır. Burada Şehzade Bayezid’le tanışır, padişah olunca da onun davetiyle 1489 senesinde İstanbul’a gelir. Suriçinde, Kocamustafa Paşa semtindeki Kızlar manastırı kendisine tahsis edilir. 10 sene burada şeyhlik yapar. Bu tekke, İstanbul’un Halvetî tekkelerinin en kıdemlisi ve merkezi konumunu alır. İlk devrandan, 1925’te tekâyâ ve zevâyanın seddine kadarki son devrâna kadar 400 küsur sene Cemâl-i Halvetî hazretlerinin “Safha-i sadrında dâim âşıkın efkârı Hû” diye başlayan ilâhisi ile kalkılmıştır.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Macron’un, Osmanlı İmparatorluğu’na yönelik ithamları sömürgecilik literatürünün ortaya koyduğu parametreleri karşılayamadığından mesnetsiz, sığ ve politik bir çerçevede kalacaktır elbette. Fakat Fransa’nın, “Cezayir’in uluslaşmasına yaptığı katkı”, hatta “Fransa olmasaydı, Cezayir diye bir ülke olmazdı” anlamına gelecek açıklamalar, iki ülkenin tarihi algılamasını yeniden tartıştıracak düzeyde önemlidir. Orta ve uzun vadede ikili ilişkilerin değişime uğrayacağını söylemeye lüzum yok. Fransa, sömürgecilik döneminde istilâ ve vahşetlerine gerekçe olarak sunduğu “medenileştirici misyon” söyleminin uzantısı olarak üstünlükçü dilini sömürge sonrasında da hep muhafaza etti. Dolayısıyla Macron’un çıkışı “aykırı” olarak nitelenemez.

Fransa’nın sömürgeci barbarlığını en acımasız ve yoğun şekilde sergilediği ülke olan Cezayir, sömürgecilik olgusunun genel manada en karakteristik kurbanıdır da. Cezayir’in şehirleri ve kırsalı işgalin gerçekleştiği 1830 senesinden itibaren 132 yıl boyunca en kanlı saldırılar ve katliamların hedefi olmuştur. Bir ulus inşa etmeyi bir kenara bırakalım, Fransa yalnızca gösterdiği fiziksel vahşetle değil, Cezayir’in etnik, dinî, kültürel kimliğini doğrudan hedef alarak da bu halkı yok etme niyetini sonuna kadar göstermiştir. Buna mukabil Cezayir’in bir millet olarak kendisini inşa süreci, Ulusal Kurtuluş Cephesi’nin (FLN) Fransa’ya karşı bağımsızlık savaşını ilan ettiği 1 Kasım 1954 tarihinde başlamıştır. Fransa’nın böylesi bir inşa sürecine yegâne katkısı ancak “istiklalin kendisinden söküp alınacağı düşman” sıfatıyla savaşta yer almasıdır.

Fransız düşünür Edgar Morin’e göre modern Batı sömürgeciliğinde medeniyet ve barbarlık birlikte hareket etmiş, hatta medeniyet denilen olguyu barbarlık tetiklemiş ve doğurmuştur.  Kasım ayında filizlenen Cezayir bağımsızlık mücadelesi sekiz yıllık bir savaş döneminin ardından kesin bir zafer kazandı. Ancak Fransa’nın sömürgecilikten kalma söylem ve pratikleri bütünüyle sona ermedi. Morin’in sözünü ettiği barbarlığın boyutlarını hatırlamak ve yeniden ele almak, Fransa’nın Cezayir’e yönelik resmî ve siyasî söyleminin bir illüzyondan ibaret olduğunu bir kez daha ortaya koyacaktır.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

İİT kurulmadan evvel, 1920’li yıllardan itibaren Müslümanları siyasî olarak bir araya getirebilecek birçok teklif değerlendirilmeye başlamıştı. İslâm ülkelerinde devam eden işgal ve çatışmalardan dolayı istikrarlı ve sürdürülebilir olmayan bazı denemeler, temsilcilerin bir araya gelmesinden öteye geçemiyordu. 1926 yılının hac mevsiminde Mekke’de toplanan İslâm Kongresi, her sene toplanma kararı almış ancak bu düzeni sağlayamamıştı. İkinci kez 1931’de Kudüs’te toplanan kongre, Müslümanların menfaatini korumak ve kutsal beldeleri savunmak amacıyla bir teşkilat kurulması gerekliliğinde mutabık kalmış ama bunu da uygulayamamıştı.

2. Dünya Savaşı’ndan sonra uluslararası ilişkileri doğrudan etkileyen örgütlenme süreci, Birleşmiş Milletler gibi geniş katılımlı kuruluşların yanı sıra dar kapsamlı ve bölgesel birliklerin kurulmasına da zemin hazırlamıştı. Fakat bu sefer de Müslüman ülkelerin bir araya gelmesini Soğuk Savaş atmosferi engelliyordu. Farklı coğrafyalarda farklı devletlerin etkisinde kalan İslâm ülkeleri, karşılıklı menfaat çatışmaları yaşıyor, bu da ortak meselelerin çözümünde uzlaşmalarını imkânsız kılıyordu. Üstelik çoğu devletin bağımsızlığını yeni kazanmış olması da “İslâm birliği” düşüncesine sıcak bakamamalarına yol açıyordu.

1962 yılında İslâm dünyası yeni bir oluşuma daha şahitlik edecekti. Suudi Arabistan öncülüğünde kurulan “Dünya İslâm Birliği” (Rabıta) Müslüman toplumların maddî ve manevî ilerlemesini sağlamak, aralarındaki birlik ve dayanışmayı temin etmek amaçlarını taşıyordu. Müslüman toplulukları temsil bakımından zayıf kalan bu örgüt, yönetim kadrosunda bulunan isimler sayesinde hatırı sayılır bir itibara sahipti. Bütün Müslümanların temsilci bulunduracağı bir konferans tertip etme fikri de ilk defa Rabıta’nın toplantılarından birinde öne sürülmüştü. Nijerya Başbakanı Ahmed Bello, 1965’te Mekke’de düzenlenen toplantıda bu teklifi dile getirmiş, teklif özellikle Suudi Arabistan Kralı Faysal ve Fas Kralı Hasan tarafından ilgiyle karşılanmıştı. Müslümanların devletlerarası siyasette daha çok söz sahibi olması gerektiğine inanan Faysal, bu teklifi şahsen görüştüğü liderlere de sunacak, ancak bu sefer de 1967’de patlak veren Altı Gün Savaşı yüzünden Müslüman birliği kesintiye uğrayacaktı.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…