Mercek – Derin Tarih

Osmanlı’nın Mekke-i Mükerreme’ye Tramvay Projesi

Arif Emre Gündüz — Mon, 04 May 2026 06:21:39 +0000

Osmanlı’nın modernleşme hamleleri payitahtla sınırlı olmayıp mukaddes topraklar için de dikkat çekici projeler gündeme gelmişti. Mekke-i Mükerreme’ye uzanması planlanan elektrikli tramvay hattı hem hacıların ulaşımını kolaylaştırmayı hem de şehirdeki yoğunluğu azaltmayı hedefliyordu. Hicaz Demiryolu’nun başarısıyla güç kazanan bu fikir, dönemin teknik imkânları ve idari vizyonunun çarpıcı bir yansımasıydı. Ancak siyasî çalkantılar ve yaklaşan büyük savaş, bu yenilikçi projenin hayata geçmesini engelledi. Yine de bu teşebbüs, Osmanlı’nın ulaşım teknolojilerine ilgisini ve mukaddes beldelere verdiği ehemmiyeti göstermesi bakımından dikkat çekici bir örnek olarak tarihteki yerini koruyor.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Sarıkamış’ta Rus Gözü

Arif Emre Gündüz — Thu, 02 Apr 2026 07:53:28 +0000

93 Harbi sonrasında Osmanlı-Rus ilişkilerinde kritik bir dönemeç olan Sarıkamış ve Kars, Rus askerî stratejisinin ve diplomatik hamlelerinin merkezine oturuyor. 1898-99 kışında gerçekleştirilen büyük askerî yığınaklar ve manevralar, Osmanlı sınırlarını gözetleyen diplomatik bir satranç tahtası işlevi gördü. Rusların bölgede inşa ettirdiği kışlalar ve Baltık mimarisi örnekleri, yalnızca stratejik değil, kültürel izleri de günümüze taşımaktadır. Bu süreç, I. Dünya Savaşı’ndaki Doğu Cephesi hareketlerinin altyapısını şekillendiren önemli bir ön hazırlık olarak öne çıkmakta; Sarıkamış’ta tarih, askerî taktik ve mimarinin kesişiminde hayat bulmaktadır.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Bulgaristan’daki Müslümanlar 30 Yıl Boyunca Osmanlı Komiserliğine Emanetti

Arif Emre Gündüz — Tue, 03 Jun 2025 10:35:52 +0000

1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonuçlarından biri olarak ortaya çıkan ve Bulgaristan’ın başkenti Sofya’da açılan Osmanlı komiserliği, bölgede çok sayıda Müslüman yaşadığı için göstermelik bir yapı arz etmiyordu. Bölgede Türk nüfusunun işlemlerini takip edecek bir komiserin görev yapması zaruri olup, komiser aynı zamanda Bulgaristan’da yaşanan önemli olayları ve gelişmeleri İstanbul’a haber veriyordu. Osmanlı Devleti’nin Bulgaristan’daki menfaatlerinin korunması için uğraşıyor, Bulgaristan’da kalan vakıf mallarına sahip çıktığı için bir evkaf komiseri gibi de görülüyordu. Bulgaristan komiserliğinde 30 sene içinde görev yapan dokuz komiseri, arşiv belgelerinden hareketle birlikte tanıyalım.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Kanûnî’nin Elmasının Gizemli Yolculuğu

Nuri Durucu — Tue, 03 Jun 2025 10:34:40 +0000

Kanûnî Sultan Süleyman tarafından satın alınan ve bir buçuk asrı aşkın süre sonra Sultan II. Mustafa’nın sorgucunda kullanılan, 19. yüzyılda “Turkey I” olarak yabancı bir kitapta karşımıza çıkan ve 20. yüzyılda İngiliz Graff firması tarafından “II. Abdülhamid” adı verilen muhteşem elmasın karanlık mazisine doğru yolculuğa çıkıyoruz.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

İngiliz Doğu Hindistan Șirketi’ni Fetrete Sürükleyen Hissedar

Deniz Çıkılı — Mon, 04 Nov 2024 11:54:57 +0000

1680’lerde İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin yayılmacı politikaları, şirket hissedarı Josiah Child’ın öncülüğünde gerçekleşen ilk İngiliz-Bâbürlü Savaşı ile büyük bir hezimete dönüşür. Bu olay, hem ticarî menfaatlerin hem de askerî stratejilerin birbirine karıştığı bir dönemin kritik dönüm noktası olarak tarihe geçer.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

“Aranızda Türk Kanı İçmeyen Var Mı?”

Fatma Türk Toksoy — Mon, 12 Aug 2024 14:23:45 +0000

EOKA’nın Kıbrıs’ta yaşayan Türklere karşı sistematik katliamları, geçtiğimiz asrın tarih sayfalarına kanla yazılan satırlar eklemiştir. Ayvasıl Saldırısı ve Banyo Katliamı başta olmak üzere Türklerin maruz kaldıkları işkence ve zulüm, 1974 yılına gelindiğinde İphestos Planı ile farklı bir boyuta taşındı. Türkiye Cumhuriyeti yaşananlara Barış Harekâtı ile karşılık verdiğinde bile Rum-Yunan zulüm ittifakı durmamış, kıyım ve kırımlar devam etmişti. Hadiselere bizzat şahit olan Türklerin ve gazetecilerin notlarından hareketle, Kanlı Noel’den Barış Harekâtına kadarki dönemin ağır bilançosunu, önceki sayımızda kaldığımız yerden aktarmaya devam ediyoruz.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Osmanlı’da Sanat Batılılaşmadan Nasıl Nasibini Aldı?

Mehmet Önder — Tue, 02 Jul 2024 10:49:26 +0000

Köylü ve Halk tiyatrosunun canlı bir biçimde yaşamaya devam ettiği Osmanlı toplumunda, Tanzimat öncesi dönemde, tıpkı diğer sanat dalları gibi tiyatro da Saray’ın himayesi altındaydı. Sanatı hem destekleyen hem de gelişmesi için öncü bir rol üstlenen Saray çevrelerinde sanatçılara her türlü imkân sunuluyordu. Tanzimat Fermanı’nın ilânıyla ivme kazanan Batılılaşma aşamasında ise Batı sanatı birebir kopyalanmak suretiyle önce Osmanlı’ya, ardından da Cumhuriyet’e sirayet edecek ve orta oyundan meddaha, Karagöz’den kuklaya gelenekli sanatlarımız birer nostalji unsuru olarak anılacaktır.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Birinci Meclisin Sarıklı Mebuslarına Ne oldu?

Osman Atasoy — Fri, 07 Jun 2024 11:20:47 +0000

Osmanlı’nın klasik çağından son dönemlerine kadar ilmiye sınıfı yani eğitim, yargı, fetva ve diyanet teşkilâtını oluşturan medrese kökenli ulemâ ile meşâyıh, politikayla temas hâlinde olmuştur. Meşrutiyet’le gelen yeni dönemde ise Osmanlı coğrafyasının farklı noktalarından âlimler ve şeyhler politik sahaya doğrudan dâhil olma imkânı buldular. Meclislerin “sarıklı mebusları”nın tek parti iktidarına uzanan süreçteki politik katılımı ise zaman içinde sürekli değişen bir çizgi izledi.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Nereden Çıktı Bu Men-i Müskirat?

Osman Atasoy — Wed, 08 May 2024 13:26:24 +0000

Cihan Harbi’nin Osmanlı’ya yalnızca siyasî ve askerî tesirleri olmamış, imparatorluk sosyal hadiseler cihetinden de dönüşümlere ve krizlere maruz kalmıştır. Önceden pek görülmeyen çeşitli zararlı alışkanlıkların yayılması, özellikle alkol tüketiminin artışı da bu cümledendir. Bu sorun, İkinci Grup tarafından Birinci Meclis’in gündemine getirilmiş, Birinci Grup’la aralarında tartışma konusu olmuş ve nihayet Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey’in sunduğu kanun teklifiyle resmiyet kazanmıştır. Men-i Müskirat olarak ifade edilen bu kanun, Amerika’da yasağın yürürlüğe konulmasından güç alarak teklif edilmesi, aynı zamanda Birinci Meclis’in ilk yasağı olması hasebiyle de dikkate değerdir.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Haçlı İttifakının Emsalsiz Gasbı

Enver Beşinci — Thu, 04 Apr 2024 09:16:38 +0000

Dünyadaki teknik gelişmeleri yakından izleyen Osmanlı İmparatorluğu, İngiltere’ye iki savaş gemisi sipariş etmişti. Reşâdiye ve Sultan Osmân-ı Evvel adlarını taşıyan bu gemiler 1914 yazında tamamlandı, ancak İngilizler son anda teslimattan vazgeçerek fiyatı bile ödenmiş bulunan zırhlılara el koydu. Sonrasında imparatorluğun dağılmasıyla birlikte konuyla alakalı hiçbir hak talep edilemediği gibi, Lozan Anlaşması’nda Türkiye bu gemilerden ve ödenen bedelden tamamen feragat etti. İşte İngiltere’nin sergilediği bu emsalsiz haydutluğun ibretlik öyküsü…

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Cumhuriyet İdeolojisine İtaat ve Laiklik Nasıl Tembihlendi?

Osman Atasoy — Fri, 15 Mar 2024 09:26:46 +0000

Erken Cumhuriyet idaresinin 1924 sonrasında benimsediği yeni dinî söylem, Osmanlı son devir fikriyatıyla önemli benzerlikler taşımaktaydı. Devletin gayesi, dinî alanı tamamen tasfiye etmek yerine Cumhuriyet ideolojisinin politikalarıyla uyumlu, tek-tip bir dinî anlayışı halk nezdinde de kabul ettirmekti. Bu amaç doğrultusunda ilköğretim din dersi kitaplarının içeriği değiştirilerek, resmî dinî söylemin eğitim aracılığıyla benimsetilmesi arzulandı. Aynı şekilde, Cuma hutbeleri ve sair zamanlarda camilerde verilen vaazlar da devletin halka ulaşma araçlarından biri olarak görüldü. Vaazlar vasıtasıyla devlete itaat, dinî bir mefhum olan ulu’l-emre itaat üzerinden tembihlendi.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

İpek Yolu Gerçekte Neyin Yolu?

Kahraman Şakul — Fri, 12 Jan 2024 08:45:34 +0000

Çoğumuz için ipek yolu Asya’yı Avrupa’ya bağlayan kadim bir ticaret güzergâhıdır ve sanki insanlık var olduğundan beri oradadır. Peki “ipek yolu” tabirinin ilk defa 1877’de Alman coğrafyacı Ferdınand Freıherr von Rıchthofen tarafından kullanıldığını biliyor muydunuz? Hem de o yıllarda “Büyük Av” denilen Asya’yı paylaşamayan Britanya ile Çarlık Rusyası arasındaki rekabeti anlatan bir mecaz olarak… Ne var ki “ipek yolu”nun mecazî bir ifade olduğu bir asır geçmeden unutulmuş ve bu tabir sanki binlerce yıldır tevarüs edilen bir hakikate dönüşmüş.

Don Juan’daki Hakaretlere Acil Sansür

Ahmet Uçar — Wed, 01 Nov 2023 07:15:32 +0000

28 Ekim 1893’te Londra’daki Gaiety Tiyatrosu’nda müzikal komedi olarak bir Don Juan oyunu sergilenir. Osmanlı sarayı bu oyundan, 3 Kasım 1893’te Londra Büyükelçisi Rüstem Paşa’nın verdiği raporla haberdar olacaktır. Rapora göre oyunda “Türkiye’nin sultanı”nı canlandıran oyuncu çeşitli şaklabanlıklarla Osmanlı sultanına hakaret sayılabilecek hareketlerde bulunmakta, çirkin sözler sarf etmektedir. Rüstem Paşa ivedilikle İngiltere Dışişleri Bakanı nezdinde sansür talebinde bulunur. Talep süratle kabul görecek, Lord Chamberlain tarafından oyunun yönetmenine iletilen yazıda “Türk sultanıyla ilgili bölümlerin derhal oyundan çıkarılması” emredilecektir. Hâsılı Abdülhamid’in eli İngiltere tiyatrolarına da uzanmış, kendisine ve devletine yönelik hakaretleri tez elden susturmayı başarmıştır.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Iı. Abdülhamid Zamanında Keşfedildi, Gertrude Bell Tarafından Fotoğraflandı

Arif Emre Gündüz — Wed, 13 Sep 2023 13:55:49 +0000

Genellikle Balkan coğrafyasında karşımıza çıkan akıncılara “Rum abdalları” da denir. Bu kalender yiğitler menfaat temini için yöneticilere ve zenginlere yaranmaya çalışmazlar. Sadece mensubu bulundukları ocağa ve ocağın şeyhine bağlıdırlar. Ne yaparlarsa Allah aşkı için yapar; yokluk içinde olsalar da hallerinden şikâyet etmezler. Onlardan biri olan Hayretî; Anadolu’nun, daha sonra Rumeli’nin manevî fatihlerinin, gâziyân-ı rûmun, abdalân-ı rûmun etvârını ve ahvalini en açık bir biçim ve edada tasvir etmektedir.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Robert Kolejli Misyoner Hoca Türklere “Eşek” Demiş Miydi?

Ahmet Uçar — Wed, 02 Aug 2023 11:41:29 +0000

American Board üyesi, YMCA yöneticisi ve Robert Kolej’de Tarih bölüm başkanı olan Dr. Edgar Jacob Fisher Türk topraklarında vazifeli misyonerler arasında faaliyetleriyle en çok dikkat çeken ve gerilimi tetikleyen isimlerin başında geliyor. 7 Mart 1924’te İstanbul’a gelen Amerikalılara Türkleri tanıtmak için yaptığı “Türkiye’nin Tarihî Âbideleri” adlı konferansta yer verdiği bir slayttaki fotoğraf, Türk ve ABD kamuoyunda yankıları uzun süre devam edecek olan “eşek vak’asını” tetiklemişti. İşte vakanın perde arkası ve akabinde yaşanan gerilimli günler…

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Îrec Afşâr’ın Kaleminden İran Âşığı Türk Müellifler

Mehmet Eren Gür — Tue, 01 Aug 2023 12:37:03 +0000

İran, İslâm el yazmaları açısından son derece zengin topraklardan. 20. yüzyılın en velud araştırmacılarından Îrec Afşâr hem bu el yazmalarına hem de İran kültürüne dair çalışmalarıyla İslâm kültür tarihinde mühim bir yere sahip. Yüzlerce eser veren Afşâr, biyografik ansiklopedisi Nâdire-i Kârân’da İran’la kalbî ve ilmî rabıta kuran Türk müelliflere de yer ayırmıştı.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Osmanlı’da İlk Savaş Uçağı Kampanyası

Ahmet Uçar — Mon, 17 Jul 2023 08:23:46 +0000

Savaş uçakları ilk defa Trablusgarb Savaşı’nda, İtalyanlar tarafından Osmanlı askerlerine ve gönüllü Arap mücahitlere karşı kullanılmış; hiçbir askerî savaş uçağı olmayan Osmanlı bu saldırı ile ilk defa hava savaşıyla yüzleşmek zorunda kalmıştı. Bunun üzerine konsolosluklar vasıtasıyla silah sanayii gelişmeleri, özellikle de uçak ve hava gücü faaliyetleri yakından takip edilirken, 14 Mart 1912’de Harbiye Nazırı Mahmud Şevket Paşa 2.700 kuruş bağışla ilk uçak alım kampanyasını başlattı. Asıl şaşırtıcı olan; Transvaal, Natal, Johannesburg, Durban, Pretoria, Kimberley, Salisbury, Piquetberg, Cape Town, Zengibar, Mauritius, Mombasa gibi merkezler başta olmak üzere Güney ve Güneydoğu Afrika coğrafyasındaki Müslümanların uçak alım kampanyalarını desteklemek için yardım seferberliği başlatmalarıydı.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Mehdilik İddiasındaki Kâdiyânîlerin Osmanlı Projesi

Ahmet Uçar — Sat, 03 Jun 2023 13:00:32 +0000

Mesihlik, Mehdilik ve peygamberlik iddiasında bulunan Mirza Gulâm Ahmed Kâdiyânî’nin Hindistan’da kurduğu Kâdiyânîliği Osmanlı ülkesinde yaymak üzere II. Meşrutiyet sonrasında bir grup teşekkül etmiş, Türklerle Hintli ve Arap Müslümanların arasını bozma gayesi güden bu grup Osmanlı ülkesindeki Müslümanlara yönelik kışkırtıcı faaliyetlerde bulunmuştu. 19 Kasım 1911’de Osmanlı Devleti’nin Londra Büyükelçisi Ahmed Tevfik Paşa’nın Kâdiyânîliğin bir temsilcisinden aldığı enteresan mektup, bu faaliyetlerin iç yüzünü gösteren ima ve işaretlerle doludur.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

İstiklal Marşı’nın Yazıldığı Tâceddin Dergâhı’nın Hazine Değerindeki Haziresi

Muhammed Erdi Gökyar — Thu, 04 May 2023 08:13:25 +0000

Bugün Hacettepe Üniversitesi kampüsü sınırları içinde kalan ve selâmlık bölümü Mehmed Âkif Ersoy Müzesi olarak kullanılan Tâceddin Dergâhı, İstiklal Marşı’nın yazıldığı mekân olmanın yanı sıra, bahçesinde yer alan haziredeki mezar taşlarıyla da araştırmacılar tarafından keşfedilmeyi bekleyen emsalsiz bir hazine değerinde.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Hz. Yuşa’nın Türbesine Haham Gömülürse…

Osman Atasoy — Thu, 02 Mar 2023 08:27:43 +0000

Bağdat’ta Yuşa Aleyhisselâm’a nispet edilen türbe, Müslümanlar nazarında hayli kıymetli olduğu gibi, Yahudilerin de gözlerini diktiği bir nokta idi. Müslüman kabristanında yer alan türbe, zaman zaman garip hadiselere sahne oluyordu. Yahudiler, birkaç defa gizlice hahamlarını türbeye defnetmiş, durumu fark eden Müslümanlar ise derhal gereğini yapmıştı.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…