Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Sultan Yıldırım Bayezid 1394 senesinde Silistre ve Niğbolu kalelerini fethetti. Ayrıca İstanbul üzerindeki Osmanlı tehdidi de devam etmekteydi. Bu gelişmeler üzerine çoğunluğunu Macarların oluşturduğu bir Haçlı ordusu teşekkül ettirildi. Budin’de (Budapeşte) toplanan Haçlı ordusunda Alman, Fransız, İngiliz, İspanyol ve İtalyan birliklerinin yanı sıra Rodos şövalyeleri ve daha birçok irili ufaklı Avrupalı topluluktan askerler yer alıyordu. Sayıları 100 bini geçen Haçlı ordusu ile Osmanlı ordusu arasında 25 Eylül 1396’da Niğbolu Kalesi önünde meydana gelen savaşın galibi Osmanlılar oldu.

Fetret devrinin ardından Osmanlı Devleti Balkanlar’da daha sakin bir politika izledi. Ankara Savaşı sonrasında toparlanma sürecine girilmesiyle birlikte Balkanlar’daki gazâ günlerine geri dönüldü.

Sultan II. Murad devrinde, Osmanlı uç beyleri Macar sınırlarına akınlar yapıyorlardı. 1440’ta Sultan II. Murad’ın Belgrad kuşatması başarısızlıkla sonuçlandı. Bu durum Haçlıları cesaretlendirdi. Osmanlı Devleti’ni Balkanlar’dan atmak ve Edirne’yi ele geçirmek üzere yeni bir ittifak oluşturuldu. İçerisinde Sırp, Eflak ve Hırvat askerlerin de olduğu Macar ordusu, Osmanlı üzerine harekete geçti. Osmanlı ordusuyla Macar kuvvetleri 10 Kasım 1444 günü Varna’da karşı karşıya geldi. Muharebe Osmanlıların zaferiyle sonuçlanırken, Macar Kralı Vladislav savaş meydanında yeniçeriler tarafından öldürüldü.

1448’de II. Kosova Savaşı’nın galibi de Osmanlılar olmuştu. Fatih Sultan Mehmed, 1456’da Belgrad’ı kuşatsa da alamadı. Kanûnî Sultan Süleyman 1521’deki kuşatmayla Belgrad’ı fethetti ve Osmanlı-Macar ilişkilerinde yeni bir dönem başlamış oldu. Mohaç’ta 29 Ağustos 1526 günü Macarlara karşı kazanılan zafer ise, 17. yüzyılın sonuna kadar devam edecek olan Osmanlı-Habsburg mücadelesinin fitilini ateşlemiş oluyordu. Artık Avrupa siyasetinde gün geçtikçe daha da etkili hale gelen bir Osmanlı vardı. Kanûnî’nin son seferi olan Zigetvar da Macar topraklarında vuku buldu. 1568’e gelindiğinde Macaristan’ın yarısı Osmanlı hâkimiyetine girmişti. II. Viyana Kuşatması’nın ardından Osmanlı Devleti, kritik noktalar olan Estergon, Uyvar ve Budin’den çekilmek zorunda kaldı.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Dîvân-ı Hümâyun’da şer’î, örfî ve malî konular görüşülürdü. Fatih dönemine kadar daha çok padişahın, sonraları ise sadrazamın riyasetinde toplanan divan, 17. yüzyıldan itibaren önemini kaybetmiş ve devlet işleri önce sadrazamın konağında ikindi divanında, daha sonra ise Bâbıâli’de görüşülmeye başlanmıştır. Meşveret meclisleri ise 18. yüzyılın ikinci yarısına kadar rutin siyasî ve idarî meselelerin dışında cephede savaşla ilgili, merkezde ise olağanüstü hallerde toplanan bir kuruldu. Dîvân-ı Hümâyun kalemlerinin 18. yüzyılda sadrazamlığa geçip Bâbıâli’nin teşekkül etmesinden sonra meşveret meclislerinin öneminin arttığı görülmektedir.

18. yüzyılın ikinci yarısına kadar meşveret meclislerinde askerî meselelerde padişahla birlikte müzakereler icra edilirdi. Nitekim 1710 yılında padişahın riyasetinde toplanan meşveret meclisi neticesinde Prut Savaşı’nın yapılmasına karar verilmişti. Diğer taraftan, aynı asırda İran ile ilişkilerin bozulmasına binaen de birçok defa meşveret meclisleri tertip edilmiştir. 18. yüzyılın ikinci yarısından sonra meşveret meclislerinin müzakere vakitlerinin artmasının yanı sıra ele alınan konuların çeşitliliğinde de artış görülmektedir. Örneğin 1756 yılında cizye vergisinde yapılacak zammın kararı dahi buradan çıkmıştır. I. Abdülhamid ve III. Selim dönemlerinde ise meşveret programlarının daha düzenli bir hal aldığı tespit edilmektedir. Bunda şüphesiz 1768-74 ve 1787-92 Osmanlı-Rus-Avusturya savaşları neticesinde Kırım’ın Rusya’ya terk edilme sürecinde ortaya çıkan siyasî kargaşanın yanı sıra, bütün bir memâlik-i mahrûse vicdanında şifa kabul etmeyen bir yaranın sorumluluğunu tek bir kişiye yüklemeyip birçok kişi arasında paylaştırmak ve bir nevi meşruiyet zemini hazırlamak gayreti de etkili olmuştur.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Kanûnî 26 yaşında tahta çıkar ve 46 yıllık bir saltanatın ardında eceliyle göçer. Şah Tahmasb ise 10 yaşında tahta çıkar ve 53 yıl hüküm sürer. Ölümü ise zehirlenerek olur. Saltanatlarının yarım asrı bulması aralarındaki ortak noktalardan biridir.

Kanûnî, hacimli divanıyla Osmanlı şairleri arasında kendine müstesna bir yer edinirken Şah Tahmasb’ın divanı yoktur; ancak şiirleriyle devrinin iyi şairleri arasına girmeyi başarmıştır. Biri “Muhibbî” diğeri “Âdil” mahlasıyla şuara tezkirelerine girmeyi başaran bu iki sultan, kesinlikle sıradan şairler değildir.

Birbirlerini yokladıktan sonra biri asıl hedefi olan Batı ile uğraşmayı, diğeri ise rakibinin karşısına çıkacak kadar güçlü olmadığından sulhu seçen bu iki sultan arasında mektuplaşmalar olur ve bu mektuplarda da birbirlerine şiirler yazarlar.

Şah Tahmasb, Kanûnî’den çekinir ve onun hiçbir zaman karşısına çıkmaz. Dolayısıyla bu dönemde Yavuz ile Şah İsmail arasında gerçekleşen meydan savaşlarına benzer bir hadise vuku bulmaz. Şah Tahmasb’ın Kanûnî’den çekinmesinin altında, babasının düştüğü durumu ikinci kez tecrübe etmek istememesi yatıyor olabilir. Babasının yaptığı gibi Osmanlı sultanlarını kışkırtmaktan imtina eder, Kanûnî’den bahsederken veya ona hitap ederken özenli bir dil kullanır. Meydan okumaktan kaçınır. Kanûnî’nin ise böyle bir endişesi yoktur. Bunu birbirlerine yazdıkları şiirde görmek mümkün.

Kanûnî’den çekinmesine ve onu kışkırtacak bir dil kullanmaktan kaçınmasına rağmen şairliğin vermiş olduğu halet-i ruhiyeden olsa gerek, Şah Tahmasb şiirlerinde rakibini biraz küçük görür ve kendini övmekten çekinmez. Kılıç yerine kalemle de olsa bu meydan okumayı cevapsız bırakmayan Kanûnî bu şiirin altında kalacak değildir. Nihayetinde o, divan sahibi bir şairdir ve hasmına hak ettiği cevabı verecek kudrettedir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Yapıp ettiklerinden iyi bir eğitim aldığı anlaşılan Tâcîzâde Câfer Çelebi, müderrislikle başladığı meslek hayatında II. Bayezid’in nişancılığı görevine kadar yükselmeyi başarır. Şeyh Hamdullah gibi bir hattata öğrenci olacak kadar da kabiliyetlidir ayrıca. Nişancıların ilmiye sınıfından olmasına karar verildiğinde ilk akla gelen ismin Câfer Çelebi olması onun zekâsı ve kabiliyeti hakkında çok şey söylemekte.

II. Bayezid’in görüşlerine değer verdiği Câfer Çelebi’ye, Şehzade Ahmed’i desteklemesine rağmen zeki ve kabiliyetli olmasından dolayı Yavuz tarafından da görevler verilir. Mesela Şah İsmâil’e gönderilen mektupları Câfer Çelebi yazmıştır. II. Bayezid’in oğulları arasındaki saltanat mücadelesinde Şehzade Ahmed’i destekleyen Çelebi, Yavuz Sultan Selim tahta geçince görevinden azledilir. Bir süre yeni padişah ile arasına mesafe koyar.

Tâcîzâde Câfer Çelebi, Dimetoka’ya giderken yolda vefat eden II. Bayezid’e bir mersiye yazar. Bu tür mersiyelerde yeni sultana dua etmek adet olduğu halde Yavuz için dua etmez. Yavuz’un sultan olmasına karşı çıkmaya gücü yetmez ama anlaşılan içine de pek sinmemiştir ve hâlâ II. Bayezid’e bağlıdır. Onun gönlünün şehzadelerden ziyade uzun süre emrinde olduğu II. Bayezid’in yanında olduğu anlaşılıyor. Malum II. Bayezid, Şehzade Ahmed’in tahta geçmesini istiyordu.

Kendi işine gücüne bakan sıradan bir bürokrat olmadığını anladığımız Tacizâde, geçen iki senenin ardından bir kaside ile Yavuz Sultan Selim’den bir görev ister. Sultan Selim de Tacizâde’nin meziyetlerini bildiği için onu yeniden nişancılık görevine getirir. Sadece nişancı yapmakla kalmaz, musahibi yapar ve meclislerine dahil eder. Padişaha bundan daha fazla yaklaşacak bir başka mevki yoktur.

Bir sultan, kendisinin tahta geçmesine karşı olan birini neden en yakınına alır? Bu sorunun bugün için pek mantıklı bir cevabı yok. Ancak Osmanlı devlet teşkilatını bilen biri bu duruma pek şaşırmaz. Babasını asıp oğlunu vezir yapan Osmanlı, devlete faydası olacağını düşündüğünde intikam duygusu ile hareket etmez. Tekrar göreve getirildiğine göre Câfer Çelebi’nin diğer nişancılara göre üstün olduğu bir taraf olmalı. Zira musahip olmak için görevini çok iyi yapmak yetmez. Hoşsohbet ve meclis adamı olmak da lazım. Demek ki Câfer Çelebi hem işinde çok iyi hem de ilişkilerinde.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Kanûnî, Hürrem’i ziyadesiyle sevmiş; muhabbetini farklı şekillerde ifade etmekten de geri durmamıştı. Hürrem’e yaklaşımı, cariye elitinin standartları bakımından istisnaiydi. Mesela saraydaki hasekilerin maaşı 16. yüzyılda günlük ortalama 150-500 akçe iken Hürrem’in maaşı günlük 2 bin akçe idi.

Roma-Germen İmparatoru I. Ferdinand’ın elçisi Ogier Ghislain de Busbecq, 1555 yılında İstanbul’a geldiğinde görüp duyduklarını hatırat mahiyetinde yazmıştı. Ona göre Hürrem, resmî bir evlilik anlaşması sayesinde çeyiz olarak yıllık 5 bin altın duka tutarında sabit bir gelir elde etmişti. Kanûnî’yi öylesine etkilemişti ki, bu muhabbet sayesinde paraya ve mücevherlere boğulmuştu adeta. Sadece elbiselerinden biri 100 bin altın ediyordu. Ayrıca kendisine hediye edilen bütün cariyeleri sarayın gözdeleri ve subayları ile evlendirmişti.

Hürrem Sultan’ın 1560-61 (Hicrî 968) yılındaki imaret geliri 1 milyon 257 bin 181 akçe idi. İstanbul’daki geliri daha çok evler, dükkânlar, kervansaraylar, fırınlar ve odunculardan gelmekteydi. Bütün bu mülkler içerisinde en kazançlısı, Ayasofya karşısındaki çifte hamamdı. Buranın yıllık geliri Hicrî 965 yılında 85 bin akçe idi. Yapıyı çevreleyen bostanlarda üretilen meyve ve sebzeler Hicrî 968’de 600 akçe tutarında bir gelir sağlıyordu. Avrat Pazarı’nda inşa ettirdiği Haseki Külliyesi’ni de bu hayır işlerine ilave edebiliriz. Dikkat çekmek gerekir ki, Hürrem Sultan elde ettiği bu gelirleri hayır işlerinde harcamıştır. Bunlar arasında, Kudüs’te gerçekleştirdiği Haziran 1557 (Şaban 964) tarihli imar çalışmaları takdire şayandır ve bugün dahi araştırmalara konu olmaktadır. Ayrıca Mekke ve Medine’de yaptırdığı hayır eserleri de göz ardı edilemeyecek kadar önemlidir.

Hürrem Sultan’ın kıymetli elbiseleri ve takılarıyla Avrupalılar tarafından yapılan çizimleri bilinmekle birlikte Türk kadınlarının da takılı çizimlerine sıkça rastlanmaktadır. 1551 yılında Fransa’dan İstanbul’a gelen Nicolas de Nicolay’ın çizimlerinde bu türden örnekler mevcuttur.

Çok yönlü bir araştırmacı, şair, ressam, mimar ve kuyumcu unvanlarını taşıyan hümanist Melchior Lorck’un Kanûnî Sultan Süleyman’ın saltanatı sırasında, Busbecq’in maiyetinde ziyaret ettiği İstanbul’daki intibalarından hareketle hazırladığı gravürler arasındaki kadın portreleri, takılarla ilgili değerli görsel belgelerdir. Bilhassa çizdiği iki portredeki kadınların baş takıları dikkat çekicidir. Bunlardan biri yalnızca bir kadın portresi olarak tanımlanırken, diğeri Sultana Roxalana, yani Hürrem Sultan olarak adlandırılır. Lorck, mücevherle ve altın zincirlerle süslenmiş olan Hürrem Sultan’ı, Avrupa’da bilindiği haliyle, takıya düşkün olarak tasvir etmiş olabilir. Burada silindirik bir başlık üzerine takılı çeşitli mücevherler görülür. Armudî inciler ve değerli taşlar başlığı çepeçevre sararak şakaklara dökülür. Başlık, tüylü sorguçlar ve dikdörtgen, yuvarlak ya da lale biçimli yuvalar içindeki taşlarla donatılmıştır.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Istılahî olarak suyun ısıtılarak vücudun yıkanıldığı (temizlenildiği) mekânları ifade eden hamamlar, bazen yer altından çıkan ve şifalı olduğuna inanılan sular için kullanılsa da Türkçede buna karşılık daha çok “kaplıca” veya “ılıca” tabirleri yerleşmiştir.

İnsanlığın var olduğu ilk devirlere kadar giden bu temizlik tesisleri, Roma döneminde yaygınlaşıp aynı zamanda bir eğlence yeri hâlini almıştı. Ancak asıl gelişme vetiresini Müslümanların temizliğe verdiği ehemmiyetle birlikte kazanmış, bilhassa Türklerle hususi bir mimarî şekle bürünmüştü.

Hamamların varlığı o kadar eski tarihlere dayanır ki; bugünkü Pakistan’ın batısında, Sind’de yapılan kazılarda, milattan önce 2500-1500 yıllarındaki İndus medeniyetinin en önemli şehri olan Mohenjo-Daro meydana çıkarıldığında tespit edilen gelişmiş bir su ve kanalizasyon sisteminin mevcudiyeti burada hamamlar olduğunu düşündürmektedir.

Yine Eski Mezopotamya’da yapılan kazılarda dünyanın en eski hamamı olarak kabul edilen Asur hükümdarlarına ait bir yıkanma tesisi bulunmuş, Dicle kıyısındaki Asur’da Kral III. Salamanasar’ın (MÖ 859-824) bir hamamı tespit edilmiştir. Bu da gösteriyor ki, insanoğlunun zaruri ihtiyaçları olan beslenme, korunma, giyinmenin yanında temizlenme; hamamların ortaya çıkmasındaki yegâne sebeptir. Kadim medeniyetlerin ve yerleşimlerin hep su kenarında oluşunun bir sebebi de bu olsa gerektir.

Mısır’da ve bugünkü Suriye’de tarihi oldukça eskiye dayanan hamamlar, eski Yunan’da sıcak suya dayalı bir yıkanma sistemi olarak mevcut değildir. Spor yapılan “gymnasion” adlı mekânlarda bugünkü duşa benzer bir yapının olduğu tahmin edilmektedir.

Diğer taraftan, halka açık hamam mimarisinin ortaya çıkışı ve gelişmesi Roma dönemine rastlamaktadır. Umumi kabule göre Sergios Orata adlı bir mimar milattan evvel 1. yüzyılda sıcak hava ile merkezî ısıtma sistemini geliştirmiş, bunu Roma hamamlarına tatbik etmiştir. İslâm dininin Arabistan dışında, önce Roma ve Bizans medeniyetinin tesiri altında kalan Suriye’de yayılıp yerleşmesi, kültür alışverişi neticesinde Müslüman memleketlerinde hamamla karşılaşılmış olabileceğini akla getirmektedir. Akabinde, şarkî Roma topraklarına tamamiyle vâris olan Türkiye’de hamamlara ayrı bir ehemmiyet verildiği bir bedahettir.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

I. Murad’ın şehit edildiği noktada, cesedinden çıkarılan iç organlarının gömüldüğü yere sembolik olarak bir makam türbesi yapılmış ve bu yapı “meşhed” olarak anılmıştır. Naaşı ise Bursa’ya götürülerek Çekirge semtinde Hüdavendigâr Külliyesi’ndeki hazireye defnedilmiştir. Semavi Eyice’nin aktardığına göre “Kosova’daki bu türbe ilk inşa edildiğinde Rumeli’de bulunan birçok gazieren türbesi gibi açık bir türbe olmalıdır. Türbeyi II. Kosova Savaşı’nın (1448) II. Murad tarafından kazanılmasına kadar geçen süre içinde Sırpların sağlam bırakmış olduğunu düşünmek zordur. Bu sebeple türbenin günümüze kadar gelen mimarisinin esası, büyük ihtimalle II. Kosova Savaşı’nın ardından ve Makedonya’nın kesin olarak Osmanlı topraklarına katılmasından sonra yapılmıştır. Fatih Sultan Mehmed 1455’te çıktığı Sırp seferinde Novoberda Kalesi’ni fethettikten sonra I. Murad’ın şehit olduğu yerde konaklamış, onun ve diğer şehitlerin ruhu için ihsanlarda bulunmuştur.”

1448 yılında II. Murad tarafından kazanılan II. Kosova Zaferi ile artık bir Türk toprağı olan Kosova’da Hüdavendigâr Meşhedi’nin çevresine Müslüman halk yerleştirilmiş ve bu halk vergiden muaf tutulmuştur. Evliya Çelebi, Melek Ahmed Paşa ile yaptığı seyahatte 1660 yılında Kosova sahrasından geçerken bu türbeyi de ziyaret ettiğini kaydetmiştir. Evliya Çelebi’den öğrendiğimize göre, Melek Ahmed Paşa, yöre halkını da organize ederek, o sırada bakımsız halde olan türbenin etrafını bir hafta içinde duvarla çevirtip geniş bir avlu meydana getirmiş, bir kuyu açtırıp bağ ve asmalarla 500 meyve ağacı diktirmiş ve bir türbedar tayin etmiştir. Çelebi, türbenin önemli bir ziyaretgâh olduğunu ve çevresinde 10 bin kadar şehidin yattığını da belirtir.

Hep mamur edildi

“Meşhed-i Hüdavendigâr” ismi ile meşhur olan bu mekân Kosova’nın Osmanlı Devleti’nin elinden çıktığı 1912 yılına kadar, çeşitli tarihlerde onarımlar geçirerek günümüze ulaşmıştır. Sultan Abdülmecid’in 1848’deki beratıyla türbe yenilenmiş; ilk yapının şekli tam olarak bilinmemekle birlikte türbenin bugünkü planı o tarihte uygulamaya konulmuştur. Tamir esnasında türbenin bakımı ile ilgilenmek üzere aslen Buharalı bir Türk olan Hacı Ali ailesi buraya türbedar atanmış ve kendileri için türbenin yanına bir ev yapılmıştır. Sultan Abdülmecid’in verdiği türbedarlık beratında bu görev şöyle tevdi edilmiştir:

“… Üsküp Sancağı dahilinde Priştine kazasına tâbi Kosova nam mahalde vâki olup mukaddema beirade-i seniyye müceddeden binâ ve inşâ olunmuş cennetmekân Sultan Murad Han tâbe serahu meşhed-i şeriflerine mahallinde cümle intihakiyle Buharalı el-Hacc Ali, şehriyye üç yüz kuruş maaş ile on dokuz mah mukaddem. Yani altmış iki senesi Ağustosu tarihinde türbedar nasb ve tâyin olunarak yedine berat-ı şerifim isdar olunmak üzere…”

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

İçtimai ihtiyaçların giderilmesi için kültürel birikimin, bilgi ve tecrübelerin aynı çatı altında toplanarak arz edilmesi, bir millete nasip olan en kıymetli hizmetlerden biri olmalı. İşte bu uğurda emek sarf eden isimlerden biri Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî Hazretleri’dir (1813-1893).

Trabzon’un Of ilçesine bağlı Çifaruksa (Uğurlu) Mahallesi’nde 1284 (1868) yılında Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî tarafından kurulan Gümüşhanevî Kütüphanesi bugün sapasağlam ayakta. Merkez Camii’nin ve birçok âlim, vaiz, hoca ve hafızın yetişmesine vesile olmuş 63 yıllık ahşap medresenin yakınında, 200 küsur yaşında olduğu söylenen çınarın gölgesinde tek katlı, küçük pencereli, ahşap işleme tavana sahip kütüphane, bugün kapısı kilitli olsa da 153 yıldır bir hikmet yuvası olmanın vakarını taşıyor.

Nakşibendî-Hâlidî şeyhlerinden, âlim ve mutasavvıf Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî zâhirî ilimlerin tahsiline eğilmiş, ücretsiz dağıtılmasını sağladığı eserlerinde ahlak, fıkıh, hadis ve tasavvuf konularına ağırlık vermişti. İlmî birikiminin yanı sıra tekkelerdeki yozlaşmayı önlemek için ulemâ ve meşâyih arasındaki anlaşmazlıkları gidermek üzere uzlaştırıcı yaklaşımıyla öne çıkmış; dinî ilimleri öğrenilmesi ve sünnete uyulması hususunda hassasiyet göstererek talebelerini bu düstur üzere yetiştirmiştir. Eğitimini tamamladığı Çifaruksa Köy Medresesi’nden İstiklâl Harbi sırasında cepheye gitmek için ayrılıp geri dönemese de, vefasının bir nişanesi olarak bölgede emsaline az rastlanan nitelikteki kütüphaneyi Oflulara hediye eder. Câmi-i Kebîr’in yanında, halkın desteğiyle inşa edilmiş olan kütüphaneye vakıf yazma ve matbu eserlerle çeşitli risâleleri muhtevî 200 cilt kitap vakfetmiş; böylece kütüphane, bu güzel Karadeniz kasabasında, ilim beşiği misali binlerce talebe ve okuru büyütmüş, yetiştirmiştir.

Burada en dikkat çeken örneklerinden birini verdiğimiz, içtimai varlığımızın banisi hüviyetindeki bu kültürel varlıkların tahribatına şahit oluyoruz ne yazık ki. Bu tahribatın bir kısmı tabii nedenlerle gerçekleşirken, büyük bir kısmı da insan eliyle verilen hasar neticesinde vuku buluyor. Bu kültürel tahribata mani olmaya çalışan zatlardan biri de, Çifaruksa’da yetişmiş olan son dönem kıraat âlimi Mehmet Rüştü Âşıkkutlu’dur (1901-1980). Âşıkkutlu Hoca, sahasında pek çok talebe yetiştirmesi ve eserler kaleme almasının yanı sıra, Gümüşhânevî Hazretleri’nin miras bıraktığı kütüphanedeki elyazması ve matbu eserlerin muhafaza edilmesinde gösterdiği üstün gayretleriyle de bilinir. İlmi, bilgi birikimi ve hocalığının yanı sıra sağlam şahsiyeti ve sebatkâr duruşuyla da çevresindeki hoca ve âlimlerin takdirini kazanmıştır.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Mirace’l-Bahreyn diye isimlendirilen ve her milletin sahip olmak uğruna seferler düzenlediği şehrin adı bundan sonra Konstantinopolis olarak kaldı. Bizans İmparatorluğu döneminde ve fetihten sonra Osmanlılar tarafından da bu isimle anıldı. Gerek padişah makamından yazılan fermanlarda, gerek uluslararası yazışmalarda, gerekse paraların üstünde isim “Konstantiniyye” olarak tescillendi. Fethin hemen ardından şehrin en büyük kilisesini camiye çeviren, fetih ganimetinden Mekke şerifine pay gönderen, vaad edilmiş bu toprakları İslâm beldesi yapma gayesiyle imar faaliyetlerine girişen Fatih Sultan Mehmed bu şehre Konstantiniyye demekten hiç gocunmadı. Aksine, bu ismi kullanmayı “ben diyar-ı Rum kayzeriyim” hükmünün bir devamı olarak gördü. Çünkü Konstantiniyye’nin yani Avrupa’nın en büyüğünün makamında artık o vardı ve dahi en büyükten daha büyük olduğunu, fermanlarının altına “be makam-ı Konstantiniyye” diye şerh düşerken tescillemiş oluyordu.

Fatih’in bu tercihine rağmen hem kendi döneminde hem de sonraki yıllarda şehrin ismine yönelik bazı tartışmalar tezahür etti. Esasında burası fetihten sonra pek çok isimle anılmış; kimi isimler halk tarafından kullanılırken, bir kısmı da resmî yazışmalarda karşımıza çıkmaktadır. Bazıları meşhur olup yaygınlaşmış, bazıları unutulup satır aralarında kalmıştır.

Padişahlar arasında III. Mustafa ve III. Selim hariç İstanbul’un ismine müdahale eden olmadı. Osmanlı arşivlerinde de görüldüğü üzere III. Mustafa darphanede basılan paraların üzerine Konstantiniyye değil, İslambol yazılmasını istemiş; kendi el yazısıyla kaleme aldığı hatt-ı hümayunlarda ise “Kanunu kadime muhalif değil ise Konstantiniyye yazılmaya” diye not düşmüştü. Bizzat el yazısıyla sadrazama verdiği emirden sonra paraların üzerinde ve devlet yazışmalarında Konstantiniyye yerine İslambol adı kullanılmıştır. III. Selim ise oldukça sıkıntılı bir dönemde tahta geçmesine rağmen şehirdeki hayatın İslâmî kurallara uygun olması için bir dizi “Beyaz Üzerine Hatt-ı Hümayun” yayınlamış, bu el yazılarında şehre tümüyle “İslambol” demiştir.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

1326’dan itibaren cami, mescid, tekke, mektep, medrese, han, hamam, imaret ve türbelerle donatılan Bursa da hoyratlıktan nasibini aldı. Ne yazık ki bu eserlerin büyük bir kısmı 20. yüzyıla ulaştığı halde özellikle 1930’lu yıllardan itibaren harap halde olanların yıkılmasına göz yumulurken, sağlam olanların da amaçları dışında kullanılması yoluna gidildi. Oysa bunlar birer vakıf eseridir ve hemen hepsinin vakfiyesinde Ayasofya Camii vakfiyesindekine benzer beddua cümleleri yer almaktadır.

Tarihî eserlerin başka amaçlarla kullanılmasında halkevlerinin payı büyüktü. 1932’de farklı şehirlerde açılan ve genç Cumhuriyet’in ideolojisini her kesime yayma amacına hizmet eden bu merkezlerde müzik, tiyatro, bale kursları verilmiş; bazılarında tarih, dil, kültür şubeleri açılmış, kitap ve dergiler yayımlanmıştır. Bu süreçte tarihî eserlerin bazı bölümleri bu kurumlara tahsis edilerek farklı amaçlarla kullanılmıştır. Bursa’da bunun birçok örneği mevcuttur. Bugün cami olarak kullanılan İsmail Hakkı Bursevî Dergâhı’nın tevhidhânesi bir dönem spor salonu olarak kullanılmış, Lâmiî Çelebi Camii ve Karabaş Dergâhı da halkevi tarafından idman yurdu yapılmıştır.

Asıl saygısızlık Bursa’daki Orhan Camii’nde yapılmıştır. Orhan Gazi tarafından hisar dışında yaptırılan bu ilk cami, Osmanlı’nın ilk selatin camisi, ayrıca ilk ters T planlı camidir. Yapıldığı tarihten itibaren minaresinden ezan, kubbelerinden Kur’an sesi eksik olmayan Orhan Camii’nin vakfiyesinde, onu amacı dışında kullananlar için ağır ifadeler sarf edilmişse de Bursa Halkevi bu kadim mabedin millî kütüphane yapılmasını istemiştir.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Osmanlı vakıfları üzerine çok geniş bir literatür mevcut. Fakat bu araştırmaya konu edinilen aykırı gayrimüslim vakıfları, mevcut literatürde rastlanmayan bir olgudur. Aykırı gayrimüslim vakıflarının çoğu, genel yapıları itibariyle tipik aile vakfıdır. Vakfiyelerinde Müslümanların, özellikle de Medine’de yaşayanların, lehine şart taşıyor olmaları ise bu vakıfları ve kurucularını aykırı sınıfına sokan asıl unsurdur. Aslında Müslüman ve gayrimüslimlerin birbirlerinin fakirleri yararına vakıf kurmaları hukuken geçerli sayılıyordu. Yani bir Müslüman gayrimüslim fukarayı kastederek, bir gayrimüslim de Müslüman fukarayı kastederek vakıf kurabilirdi. Ancak bu tip örneklere arşiv belgelerinde ender rastlanmaktadır. Zira bu özelliğe sahip olup Osmanlı tarihinde tespit edilebilen gayrimüslim vakfının sayısı şimdilik 14’tür.

Kuruluş hedefleri bakımından çeşitli olan vakıflar, “hayrî” ve “ehlî” olmak üzere iki türlüdür. Bu farklılaşma, vakıf kurucularının tercihlerine göre şekil alan bir durumdu. Hayrî vakıflar, doğrudan hayır maksadı taşıdıklarından bu şekilde anılmaktaydı. Hayrı doğrudan gözetmeyenler ise ehlî/zürrî vakıf veya aile vakfı olarak adlandırılmaktaydı. Osmanlı İmparatorluğu’nda gayrimüslimler, kendilerine tanınan haklar çerçevesinde ehlî ve hayrî birçok vakıf kurdular. Ehlî vakıf kurmak her din mensubu için genel bir hak idi; fakat gayrimüslimlerin hayrî vakıf kurmaları, şekil olarak farklı kurallara tabi olmakla birlikte, kendi kilise ve manastırlarına doğrudan vakıf kurma hakkına sahip değillerdi. Bu kurumlar vakfiyelerde dolaylı şekilde zikredilmeli, vakıflardan asıl faydalanacak kimselerin fakirler (fukarâ) olduğu mutlaka belirtilmeliydi. Buna göre gayrimüslim vakıfları, Hıristiyan ve Yahudilerin mabetlerini temsil eden ortak bir terim olan “kilise”ye değil, “kiliseye gelen giden fukarâya” şart edilmeliydi. Fıkhın, hayrî vakıf bağlamında gayrimüslim vakıfları için öngördüğü şart buydu. Osmanlı’da gayrimüslimler tarafından kurulmuş olan diğer vakıfların şartlarına bakıldığında “fukarâ” ibaresinin ön planda olması da bu nedenledir. Gayrimüslimler, Osmanlı döneminde avarız vergilerinin karşılanması veya Kudüs için de vakıflar kurmuşlardı. Bunun dışında aile vakıfları da İslâm tarihi boyunca yaygınlık kazanmış bir vakıf türüydü.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…