Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

1534 kilometrekarelik yüzölçümü ile Muş’un ikinci büyük ilçesi olan Malazgirt’in ekonomisi Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında ağırlıklı olarak tarım ve hayvancılığa dayalıydı. Üç adet ot biçme makinesinin bulunduğu ilçede harmanlar düvenle dövülüyor, bir başka ifadeyle tarımsal faaliyetler geleneksel usullerle yürütülüyordu. Elde edilen buğday, arpa, mısır, nohut, mercimek ve fasulye türünden tarımsal ya da yün ve yağ gibi hayvansal ürünler coğrafî yakınlık dolayısıyla Ağrı’ya satılıyordu. Trabzon’un Sürmene ilçesinden Malazgirt’e gelip yerleşen bir topluluğun karpuz yetiştirdiği ve zaman içerisinde bunlar tarafından başlatılan tarımsal üretim faaliyetinin gelişerek Malazgirt’i karpuz ve kavunun yoğun olarak gerçekleştirildiği bir yer haline getirdiğini belirtmek ilgi çekici olabilir.

O yıllarda üç öğretmeni olan beş sınıflı bir ilkokulun varlığını bildiğimiz Malazgirt’te doktor ve eczane yoktu. Bundan dolayı da sıtma ve trahoma gibi hastalıklar yaygındı. Zaman zaman devlet büyükleri tarafından da ziyaret edilen ilçenin 1940’lı yıllardaki nüfusu 11 bin civarındaydı. Rus işgalinden önce 50 binlerde olduğu tahmin edilen nüfusun 1945 yılında henüz 20 bine ulaşamamış olması, şehrin yaşadığı toplumsal daralmayı göstermesi bakımından dikkate değer. Nitekim Rus işgalinden önce ilçenin merkez nüfusu 10 bin civarındayken, bu sayı 1945’e gelindiğinde 600’e düşmüştü. Eskilerden kalan aşiret yapılanmaları (örneğin Haydaran ve Hasanan aşiretleri) mevcutsa da ekonomik sıkıntılardan dolayı beli bükülmüş olan vatandaşlar bu yapılanmalara pek itibar etmiyordu. İlçe merkezinde dört büyük aile (isimlerini bilmiyoruz) vardı ve bunlar, “köylerden ve Bitlis’ten gelip” ilçeye yerleşen diğerlerinin aksine kendilerini Malazgirt’in en eski ve yerli sakinleri olarak tarif ediyorlardı.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Projenin 2021 dönemindeki çalışmalarının ana aksı, halk arasında anlatılan efsanelerde Sultan Alparslan ve Selçuklularla ilişkilendirilen Grebido’daki Müslüman mezarlığında gerçekleştirilen ön kazılardan elde edilmiş kemik örneklerinin laboratuvar analizleri doğrultusunda biçimlendirildi. Karbon-14 testleri ile 14 ve 15. yüzyıllara tarihlenen kemiklerin bulunduğu mezarlıkta yoğunlaştırılan çalışmalar sırasında birçok kabir açıldı ve bu kabirlerden çıkarılan kemikler test için laboratuvara gönderildi. Yeni sonuçlarla birlikte 13 ve 14. yüzyıllara tarihlenebilen mezarlarda kadın, erkek ve çocuk bireylerin bulunduğunun tespit edilmesi, Grebido’daki mezarlığın şehitlik olabilme olasılığını geriletmiş olsa da, aynı dönemde yapılan yüzey araştırmalarında Selçuklu şehitlerine ilişkin yeni bir ipucu elde edildi. Malazgirt’in yaklaşık altı buçuk yedi kilometre güneydoğusundaki Afşin’de heyecan verici bulgulara ulaşılmıştı. Bu bulgular, bu metin yayınlandığında halen devam etmekte olan 2022 yılı çalışmalarının da eksenini belirleyecektir.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Selçuklu kaynakları, Nizâmülmülk’ün katlinden Sultan Melikşah’ı, hükümdarın vezirden pek hoşlanmayan hırslı eşi Terken Hatun’u ve bu dönemde Alamut merkezli Bâtınî bir terör teşkilatının reisi olarak temayüz eden Hasan Sabbah’ı sorumlu tutan çeşitli iddiaları naklederler. Sultan’ın, suikasttan sonra, evvela ölüm döşeğindeki vezirinin, ardından da huzursuzlanan askerlerin yanına giderek “bu işte parmağının olmadığını” belirtmesi kendisine dönük bir şüphenin varlığını gösterse de, nihayetinde suikast emrini verenin kim olduğu belli değildir. Öte yandan, Nizâmülmülk’ün varlığını kendileri açısından tehdit olarak gören güç odaklarının mevcut olduğu ve zikredilen iddiaların her birinin belli ölçüde haklılık payı taşıdığı, ayrıca vezirin de öldürülmekten endişe ettiği belirtilmelidir. Bu, suikasta uğradığı yolculuğa çıkmadan önce “seferden dönmesi nasip olmaz ise” Sultan’a takdim etsin diye “has kitapların kâtibi Muhammed b. Nâsih’e” teslim ettiği ve muhtemelen hükümdarın son halini görmediği meşhur eseri Siyasetü’l-Mülûk’ta (Siyasetnâme) yer alan bazı kısımlardan anlaşılmaktadır. Siyasetnâme, vezirin otobiyografik deneyimlerini yansıtan şifrelerle doludur.

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, Hicrî 470 (M. 1077-1078) yılında veziri Nizâmülmülk’e ve diğer devlet adamlarına “memleketin durumu” ile ilgili düşüncelerini kaleme almalarını emretmiş, bu talimat üzerine “nasihatnâme” türü içerisinde değerlendirilebilecek birçok eser yazılarak hükümdara takdim edilmişti. Nizâmülmülk’ün “Siyasetnâme” ismiyle meşhur olan Siyasetü’l-Mülûk adlı eseri de bunlardan biriydi ve Sultan Melikşah kendisine sunulanlar içerisinde en çok onu beğenmişti. Öte yandan eserini bu şekilde bırakmayan vezirin sonraki yıllarda metni genişlettiğini biliyoruz. O, nihaî metnin son kısmında, Sultan’a sunulan Siyasetü’l-Mülûk’un özet olduğunu ve daha sonra “bu özeti genişletme ihtiyacı hissettiğini” belirtmiştir. Bir başka ifadeyle, hükümdarın metni görüp de beğenmesinden sonra Nizâmülmülk kitabına yeni kısımlar eklemiş, yeni hikâye ve nükteler koyarak metni oldukça hacimli bir şekle büründürmüştür. Bugün elimizde bulunan nüshanın hangi kısımlarının önce kaleme alındığını ya da hangilerinin sonra ilave edildiğini anlamak kolay değildir. Fakat Sultan’a dönük bazı sitemlerin (hatta yer yer ithamların) yer aldığı ve vezirin yaşamında karşılaştığı sorunlara dönük atıflarda bulunduğunu hissettirdiği kısımların metne sonradan ilave edildiğini düşünmek doğru olabilir.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Hükümdarlardan beklenen; devleti payidar kılmaları, milleti mesrur etmeleridir. Yorgun düşebilecekleri, halet-i ruhiyyelerinin sarsılabileceği, kendilerini yalnız hissedebilecekleri, sürdürdükleri saltanatın hayhuyundan bunalarak arkalarında iz bırakmadan ortadan kaybolmak isteyebilecekleri, dost meclislerinde amaçsız sohbetler yapmayı özleyebilecekleri, öylece boşluğa bakarak kendilerine ait bir hayatlarının olup olmadığını düşünerek ürperebilecekleri düşünülmez. Herhangi bir hikmeti olmayan başıboş işler yapmayı arzu etmek ve kendilerini anlık duygulanımlara kaptırarak şen kahkahalar atmaya ihtiyaç duymak onlara yakışacak şeyler cümlesinden değildir. Hele de fiziksel ya da sözlü şakalar yapmak! Hâşâ. Bunlar bir sultanın yapacağı işler arasında yoktur. Otorite mesafeyi gerektirir çünkü. Hükümdarın otoritesinin muhafazası için onunla diğerleri arasında görünmez bir duvar olmalı, en yakınında olanlar bile o duvarı aşamamalıdır. Aksi halde saltanat zarar görür, sultanın buyruklarının yaptırım gücü zedelenir.

Gelgelelim, otorite duvarının ardına ne kadar gizlenirse gizlensin, hükümdar insandır ve bu ise hiçbir koşulda aşılabilecek bir bariyer değildir. Nitekim tarihî süreçte birçok hükümdarın insan ve simge olmak arasındaki gerilimi kaldıramayarak ulûhiyet iddiasında bulunması da bu durum ile ilgili olmalıdır. Kamusal alanda bir tür insan-dışı varlık olarak kavranmalarını bütün varoluşlarına teşmil etmiş, böylece gülünç bir duruma düşmüşlerdir. Öte yandan geleneğimizde hükümdarların üzerinde yürümek zorunda kaldığı bu buzu çözmek amacını taşıyan bir uygulama olduğunu not edelim: Nedîm.

Nedîm kelimesi, lügatte “kadeh arkadaşı ve dost” gibi anlamlara gelmekte olup hükümdarlara arkadaşlık etmek için özel olarak seçilen kimseleri tanımlar. Aralarında bazı farklılıklar olmakla birlikte Osmanlılar döneminde kullanılan “musâhib” ve “mücâlis” kelimeleri de aşağı yukarı aynı anlama gelmektedir. Geçmişi eski İran sarayındaki teşkilat kültürüne dayanan, 8 ve 9. asırda yaşayan meşhur Arap müellifi Cahiz tarafından vazifesinin muhtevasının ilk kez Sâsânî hükümdarı Erdeşîr b. Bâbek tarafından tayin edildiği belirtilen ve cahiliye dönemi Araplarında (İslâm öncesi dönemde Kureyş ulularının nedîmleri vardı) da görülen nedîm uygulaması, Ortaçağ İslâm dünyasındaki devlet yapılarının önemli bir unsuruydu. Emevîler ve Abbâsîler nedîm uygulamasına yabancı değildiler. Halifelerin kendilerine özgü şahsiyetler olan özenle seçilmiş nedîmleri olurdu. Esas itibarıyla “münâdeme” (nedîm kelimesi ile aynı köktendir) adı verilen eğlence meclislerini tertip etme, sultana şarkılar söyleyip eğlenceli hikâyeler anlatarak neşelenmesini sağlama görevini icra etmekle birlikte bazılarının devlet işlerine müdahale edebilecek seviyede itibar kazandıklarını kaynaklardan öğrendiğimiz nedîmler Selçuklu sarayında da vardı. Selçuklular dönemindeki nedîmlik uygulaması ile ilgili olarak Nizâmülmülk, Râvendî ve Kaykâvus b. İskender gibi müellifler önemli bilgiler vermişlerdir.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Selçuklularda eğitim medreselerle sınırlı kalmamış, buralarda kapsamlı bir tedrisattan geçmek isteyenler evvela hususi bir hazırlık eğitimine tabi tutulmuşlardır. Ayrıca Ahîlik teşkilâtı gibi sivil yapılar meslek eğitimi verme ve meslek ahlâkı edindirme misyonu üstlenmişlerdir.

Türkiye Selçuklularında medrese öncesinde görülen eğitimi beş asli başlıkta inceleyebiliriz.

1: Temel ailede atılırdı: Türkler İslâm dinini benimsedikten sonra Anadolu’ya gelerek yerleşik hayata geçmeye başlamışlar, bu süreçle birlikte eğitime daha fazla önem vermişlerdir. Türkiye Selçuklu Devleti’nde fert öncelikle “aile” kurumu içerisinde eğitim alırdı. Tabii olarak çocuğun ilk eğitimi annesi tarafından verilir; ondan gördüğü terbiye hayat boyu sürecek eğitim zincirinin ilk halkasını teşkil ederdi. Daha sonra bu görevi baba devralırdı. Misal vermek gerekirse, Şeyh Evhâdüddîn-i Kirmânî, kızı Fatma’nın eğitimi ile bizzat alakadar olmuş; ancak kızı muvaffakiyet gösteremeyince onu dokuma ve örgü sanatlarına yönlendirmiştir. Diğer kızı Âmine ise derslerde ilerlemiş, sanat eğitimi de almıştır. Mevlânâ, gelini Kirake Hatun’un eğitimi ile de ilgilenmekte idi.

Türkiye Selçuklu toplumunda ebeveynler yeterli olamadıklarını düşündükleri alanlarda çocukları için özel hoca da tutabilirlerdi. Örneğin Hoca Şerefeddin-i Semerkandî, Bahaeddin Veled’in çocuklarının lalası idi. Eflâkî, eserinde Çelebi Arif’in bir lalası olduğundan bahsetmektedir.

2: Camilerde temel dinî eğitim verilirdi: Belli bir yaşa erişen çocuklar eğitimlerini camide sürdürmekteydiler. Camiler, Hz. Peygamber (sas) döneminden itibaren sadece bir ibadet mekânı değil; toplantıların yapıldığı, mahal ile bölgeye ait işlerin görüşüldüğü ve iman esasları, ahlâk, fıkıh, akaid gibi konularda eğitim verilen yerler olmuştur. Türkiye Selçuklularında da bu geleneğin devam ettiği, imam tarafından camiye gelen kız ve erkek çocuklara temel dinî bilgilerin öğretildiği bilinir.

3: Mahalle mekteplerinde disiplin ön planda idi: Camilerde eğitim imkânlarının yeterli olmadığı durumlarda devreye mahalle/sıbyan mektepleri veya “küttab”lar girerdi. Türkiye Selçuklularında küçük çocukların mektebe gittiklerine dair kayıtlara Mevlânâ’nın eserlerinde de rastlanır. Bu mekteplerde ilk olarak alfabe ve Kur’an okuma öğretilir, temel dinî bilgiler aktarılırdı. Mektepler bazen bir külliye içerisinde yer alır; genellikle her mahallede, mescidin yanında bulunurlardı. Yapımlarını çoğunlukla mahalle eşrafı üstlenirdi. Kaynaklara göre sıbyan mekteplerinde çocuklar karma eğitim görür, muallimler gerektiğinde öğrencilerine fizikî cezalar uygulayabilirdi. Mevlânâ Fîhi Mâ Fîh’de öğretmenin sözüne karşı çıkan bir öğrencinin ayağına vurulmasına dair bir örnek zikretmiştir. Bundan başka, talebenin tekrar etmeden ders geçemeyeceğini belirterek hoca ile talebe arasında geçen bir hadiseyi nakleder. Ayrıca öğretmenin talebesine nazik şekilde yaklaşması, harfleri öğretirken onu incitmeden yanlışlarını belirtmesi gerektiğini de vurgular.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…s

Peki, tarihî süreç içerisinde bu derece etkili olan ve tesirini asırlardan beri devam ettiren Haçlı Seferleri’nin nedeni neydi? Hıristiyan Avrupalılar İslâm dünyasına karşı neden bu türden seferler düzenleme ihtiyacı hissettiler? Bu sorular Haçlı tarihçileri tarafından epeyce tartışılmış ve bunlara sosyal, siyasî, dinî ve özellikle de ekonomik temelli cevaplar üretilmiştir.

Cevapları merak edenler Haçlı tarihi ile ilgili çalışmalara bakabilirler. Biz Haçlı Seferleri ile Malazgirt Savaşı arasında herhangi bir irtibat olup olmadığını anlamaya gayret edeceğiz. Bunun için öncelikle Hıristiyan Avrupa’yı Haçlı Seferleri’ne sürükleyen süreci özetleyelim.

Katolik Roma ile Ortodoks Bizans arasında kökenleri 5. yüzyıla dayanan ve “schisma” (bölünme) olarak bilinen teolojik ayrışma, 9. yüzyılın başında Papa’nın Frank İmparatoru Charlemagne’a taç giydirerek onu Kutsal Roma Germen İmparatoru olarak tanıması ile siyasî bir kisveye de bürünmüştü. Gerek Roma, gerekse Bizans tarafından zaman zaman sergilenen yakınlaşma eğilimleri Papalığın Ortodoks inancını dönüştürme ve Roma merkezli bir Hıristiyan birliği oluşturma yönündeki ısrarı nedeniyle asırlar boyunca herhangi bir sonuç vermemiş, hatta karşılıklı aforozlaşmalar, ithamlar ve konsil kararları ile Katoliklik ve Ortodoksluk arasındaki akidevî uçurum da giderek derinleşmişti. Bugün Hıristiyan dünyasında halen etkileri görülen bu farklılaşmanın esas itibarıyla iki farklı din ortaya çıkardığı da söylenebilir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Bir gün bir köylü ağlayarak Sultanın yanına geldi, ondan yardım istedi: “Ben birkaç dirheme birkaç karpuz almıştım, daha başka param da yoktu. Onları satıp çoluk çocuğumun rızkını temin edecektim. Üç gulam beni tuttu ve karpuzları benden zorla aldılar.” Bunun üzerine Sultan ona, “Otur!” dedi ve gulamları tanıyıp tanımadığını sordu. Tanımadığını söyleyince bir ferraş (odacı) çağırıp, “Canım bir karpuz istiyor” dedi ve askerlerden karpuz istemesini söyledi. Ferraş gidip yanında bir karpuzla döndü. Sultan ona karpuzu aldığı şahsın huzuruna getirilmesini emretti. Hemen getirdiler. Sultan o askere, “Bu karpuzu nereden aldın?” diye sordu. Asker, “Kölelerim getirdi” diye cevap verdi. Sultan bu defa onların huzura getirilmesini emretti. Asker gidip onlara kaçmalarını söyledi, sonra da geri dönüp, “Onları bulamadım” dedi. Sultan köylüye, “Şu kölemi al, götür. Ben karpuzuna karşılık bunu sana bağışladım. Senden karpuzu alanları da bul, getir. Vallahi eğer onu salıverecek olursan, and olsun ki boynunu vururum” diye karşılık verdi. Köylü köleyi alıp gitti, yolda köylüye üç yüz dinar vererek hürriyetini satın aldı. Köylü daha sonra Sultanın yanına gelerek onu üç yüz dinara kendisine sattım” dedi. Sultan, “Buna razı mısın?” diye sorunca, “Evet” cevabını verdi. Bunun üzerine Sultan, “Öyleyse dost olarak git” diye son sözünü söyledi.

Allahü Teâlâ’nın huzurunda halim ne olur?

Orta Çağ meşhur âlim ve tarihçilerinden İbnü’l-Esîr’in el-Kâmil’inde geçen bir kayda göre, Abdü’s-Semî’ b. Dâvud el-Abbâsî şunları anlatmıştır: Melikşah’ı aşağı Irak’taki Haddâdiyye köyünden gelen ve “Gazzâl’ın oğulları” diye tanınan iki adamla birlikte gördüm. Gazzâl’ın oğulları Sultan Melikşah ile karşılaşmışlar, Sultan durup onları dinlemiş, onlar da, “Mukta’ımız Emîr Humartekin bir milyon altı yüz bin dinarımızı müsadere etti, birimizin iki ön dişini de kırdı” demiş. Sonra kırılan dişlerini Sultana göstererek, “Biz de kısas yoluyla hakkımızı ondan alırsın diye sana geldik. Eğer Allah Teâlâ’nın sana farz kıldığı şekilde hakkımızı ondan alırsan ne âlâ, aksi halde Allah aramızda hüküm verecektir” demişler.

İbn Dâvud el-Abbâsî sözüne devamla: Sultanın atından inmiş olduğunu gördüm. Onlara, “Her biriniz bir kolumdan tutun ve beni Hâce Hasan’ın (Nizâmülmülk) yanına götürün” dedi. Onlar bunu yapamayacaklarını söyleyip özür dilediler. Fakat Sultan Melikşah ikisine de yemin vererek mutlaka yapmalarını istedi. Bunun üzerine Sultanı kolundan tutup Nizâmülmülk’ün yanına götürdüler. Nizâmülmülk bunu haber alınca koşarak dışarı çıktı. Sultanı karşılayıp yer öptü ve “Ey cihan hükümdarı! Seni böyle davranmaya sevk eden nedir?” diye sordu. Bunun üzerine Sultan, “Yarın Allah Teâlâ’nın huzurunda Müslümanların hak ve hukukundan sorguya çekilirsem hâlim ne olur? Ben bu işleri böyle durumlarda bana vekâlet edesin diye sana bıraktım. Halk böyle işkencelere maruz kalırsa bunun sorumlusu sen olursun. Beni de kendini de düşün” deyince, Nizâmülmülk yer öptü ve Sultanın hizmetine koştu. Sonra da derhal geri dönüp Emir Humarterkin’in iktalarının elinden alınması ve onlardan müsadere edilen malların iade edilmesine dair menşuru yazdırdı. Ayrıca yanındaki 100 dinarı da onlara verdi ve kısasen Emîr Humartekin’in dişlerinin de sökülebilmesi için bunu ispat etmelerini emretti. Gazzâl’ın oğulları ise hak ve hukuklarına sahip çıkarak Sultanın (ve vezirin) yanından hoşnut olarak ayrıldılar.

Sen bu ordunun sayısını elinden geldiği kadar çoğalt

Sultan yakınlarından biri de olsa hiç kimsenin jurnaline itibar etmez, bir karar vermeden önce olayı dikkatlice araştırırdı. Nüfuzlu devlet adamlarından Tâcülmülk, Vezir Nizâmülmülk’ü Sultan Melikşah’ın gözünden düşürmek için her fırsatı değerlendirirdi. Gerekirse iftira atarak jurnal etmekten de çekinmezdi. Bir defasında Sultana Nizâmülmülk aleyhinde şöyle demiştir: “Nizâmülmülk her yıl fakirlere, sûfîlere, kıraat âlimlerine 300 bin dinar para veriyor. Eğer bu para ile bir ordu techiz edilirse onunla İstanbul surlarını bile fethetmek mümkündür.” Sultan bu sözler üzerine Nizâmülmülk’ü çağırıp fikrini sordu. Nizâmülmülk cevaben, “Ey cihan hükümdarı! Ben ihtiyar bir adamım, eğer beni mezada versen bana kimse 10 dinardan fazla fiyat biçmez. Sen gençsin ama seni de mezada çıkarsalar 100 dinardan fazla etmezsin. Allah sana ve bana kullarından hiç kimseye nasip olmayan lütuf ve ikramda bulunmuştur. Buna mukabil sen Allah’ın dinini i’lâya çalışan, onun aziz kitabını hâmil bulunanlara yılda 300 bin dinar sarf etsek çok mudur? Sen askerlerine her yıl bunun iki mislini sarf ediyorsun. Hâlbuki bunların en kuvvetlisi ve en nişancısının attığı ok bir milden ileri gitmez. Bunlar ellerinde bulunan kılıçlarıyla yalnız kendi yakınında bulunan kimseleri öldürebilirler. Ben ise sarf ettiğim parayla öyle bir ordu teçhiz ediyorum ki, onların duaları ok gibi tâ arşa kadar gider ve hiçbir şey o duanın Allah’a ulaşmasına engel olamaz” dedi. Bu sözleri duyan Sultan Melikşah ağlamaya başladı ve Nizâmülmülk’e, “Sen bu ordunun sayısını elinden geldiği kadar çoğalt, istediğin kadar para emrindedir, dünyanın serveti senindir” dedi. Sultanın bu cevabı, onun dinî hassasiyetine işaret etmektedir.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Tefekkür sahnemize çıktığı günden beri genel itibarıyla bir düşünme ameliyesi olarak kalıp aksiyoner bir harekete dönüş(e)meyen, mensubu olarak görülen isimlerin düşünsel bir çatı altında bir araya getirilmelerinin çok da mümkün olmadığı Anadoluculuk düşüncesi, “Anadolu hassasiyeti” denilebilecek bir özün etrafında gelişmiştir. Bu bakımdan, Anadolu hassasiyetine sahip birtakım mütefekkirlerin benimsemiş oldukları muhtelif dünyayı kavrama biçimleri etrafında gerçekleştirdikleri “Anadolu üzerine bir tefekkür faaliyeti” olarak nitelendirilebilir. Günümüzde bu tefekkür faaliyeti “unutulmuş gibi görünmekle birlikte”, işin aslı Anadolu Türkiye’sinin temelindeki taşlardan biri de Anadoluculuğa aittir. Anadolu hem muhafaza edilmiş, hem de bir bilinç olarak hiç yitirilmemiştir.

Anadoluculuk, her ne kadar muhtelif düşünme biçimlerine sahip kimseler tarafından gerçekleştirilen bir tefekkür faaliyeti olsa da zaman içerisinde hareketin bünyesinde “müşterek” kabul edilebilecek (Anadolucuların önemsedikleri ve üzerinde düşündükleri) bir kavramlar kümesi oluştuğu da söylenmelidir. Hareketin mümeyyiz vasfı olarak nitelendirilmesinde bir beis olmayan bu kavramlar kümesinin yeni bir kimlik arayışından kaynaklanan bir “öz-düşünüm” faaliyeti olduğu görülmektedir.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

Sultan Melikşah Kasım 1087 tarihinde 10 yaşındaki büyük oğlu Ahmed’i veliaht tayin etmişti. Bu melik bir yıl sonra Merv şehrinde hayatını kaybedince sultan, o sırada hayatta bulunan oğullarından yaşça en büyüğü olan Melik Berkyaruk’u veliaht ilan etti. Sultan Melikşah 19 Kasım 1092 (16 Şevval 485) tarihinde vefat ettiğinde hayatta kalan oğulları içinde en büyüğü Berkyaruk idi. Haziran-Temmuz 1081 (Muharrem 474) tarihinde dünyaya gelmişti; yani babası vefat ettiğinde 12 yaşında idi. Sultan Melikşah’ın hayatta kalan oğullarından yaşça ikinci büyük olanı Muhammed Tapar ise 21 Ocak 1082 (18 Şaban 474)’de “Tâceddin Seferiye Hatun” adlı bir cariyeden dünyaya gelmişti. Kaynaklarda çocukluk dönemine ait pek bir bilgi bulunmamaktadır. Babası vefat ettiğinde henüz 11 yaşında idi ve onunla birlikte hilâfet merkezi Bağdat’ta bulunuyordu. Melikşah’ın vefatı sonrasında üvey annesi Terken Hatun ve onun öz oğlu Mahmud ile birlikte İsfahan’a gitti. Sultan Berkyaruk burada Terken Hatun ile Mahmud’u kuşatma altında tutuyorken, Muhammed Tapar bir fırsatını bularak Terken Hatun’un yanından kaçtı ve annesi Seferiye Hatun’un da bulunduğu Berkyaruk tarafına geçti. Bunun üzerine Sultan Berkyaruk 1093’te Bağdat’a giderken Muhammed Tapar’ı da yanında götürdü. Gence ve çevresini kardeşine ikta ettiği gibi aynı zamanda onu Gence Meliki tayin etti. Yanına da güvendiği adamlarından Emîr Kutluğtekin’i atabeg olarak atadı.

Melik Sencer’e gelince, 27 Kasım 1084 (25 Receb 477) tarihinde doğmuştu; yani babası öldüğünde henüz 8 yaşında idi. Seferiye Hatun Sencer’e hamile iken Sultan Melikşah onu yanında Suriye seferine götürmüştü; bu yüzden Sincar şehrinde dünyaya geldi. Sultan Berkyaruk sonradan kardeşi Melik Sencer’e Horasan Eyaleti’ni ikta etti. Böylece Sencer, Sultan Berkyaruk ve ondan sonra tahta geçen Muhammed Tapar dönemlerinde Horasan Meliki olarak önemli bir görevi başarıyla yerine getirdi.

Devamı Derin Tarih Kasim Sayısında… 

1 Devlet Adamı ve Asker Yetiştime Sistemleri

Esir veya köle olarak hizmete alınan kimselerin yeteneklerine bakılarak ve kendilerine verilen eğitimin sonunda başta ordu olmak üzere çeşitli devlet kademelerinde istihdam edilmeleri suretiyle işleyen sisteme gulâm sistemi denir. Bir gulâm, hizmet ettiği meslek dalında başarılı olduğu sürece en yüksek makama veya rütbeye yükselebilirdi. Türkiye Selçukluları Devleti’nden önceki Müslüman ve gayrimüslim devletlerde de görülen gulâm sisteminin ne zaman ve nasıl başladığını söylemek zordur. Abbasî halifeleri 9. yüzyılda iktidara gelmelerine yardımcı olan Horasan askerî kuvvetini dengelemek amacıyla Türklerden kurulu birlikleri kullanmışlardı. Gulâmlar çoğunlukla küçük yaşta, yabancı kültürel bir ortamdan ya da uzak coğrafî bölgelerden devşiriliyordu. Bunlar saraya getirildikten sonra uygun bir eğitimle istenen düzeyde yetiştirilmekteydiler. Küçük yaşta yetiştirilen gulâmların, efendisi olan sultana, yerli Müslüman tebaaya göre daha sadık ve itaatkâr olması sağlanırdı. Aldıkları eğitim sayesinde yetenekleri geliştirilen gulâmlar iyi bir asker ve idareci haline gelirlerdi.

Hanedanların egemen olduğu bölgelerde, günümüzün modern milliyetçilik anlayışından farklı olarak etnik, dinî ve dil birliğinin olmayışı, bu sistemin 13. yüzyıla kadar başarılı bir biçimde uygulanmasını sağlamış; ancak bu sisteme dayalı birçok devlet Moğol akınları karşısında duramamıştı. Ayrıca gulâmların bağlılıklarının farklılık göstermesi hanedanların ortadan kalkmasına ya da Tulunoğulları, İhşîdîler ve Memlukler gibi gulâm kaynaklı hanedanların oluşmasına neden olmuştur.

İslam dünyasının kuzeydoğu sınırlarında yer alan Türkmenler uzun süre gulâm sistemi için özellikle tercih edilmişti. İhtiyaç duyulan köleler Horasan, Kafkaslar ve Anadolu’daki köle pazarlarından sağlanıyordu.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında… 

2000’lerden itibaren Türk siyasetinde kendini göstermeye başlayan ve 2010’lu yılların ortalarında yoğunluk kazanan “Türkiye’nin 2071 vizyonu” vurgusu ile ülkemizdeki Malazgirt kavrayışının köklü bir dönüşüme uğradığı söylenebilir. Bu süreçte Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın özel bir alâka gösterdiği Malazgirt zaferi daha evvel hiç olmadığı kadar güçlü bir biçimde gündeme gelmiş, her yıl geniş katılımlı anma ve kutlama faaliyetleri icra edilmeye başlanmış, konu ile ilgili hem akademi içinden, hem de akademi dışından birçok kitap kaleme alınmış; sempozyum, çalıştay ve konferanslar düzenlenmiş, belgeseller çekilmiş, bilimsel ve kültürel etkinlikler yapılmıştır. Türk siyasetinin 21. yüzyılda evrildiği noktayı göstermesi bir yana, Malazgirt zaferine ve Selçuklulara dair bilginin kitleselleşmesi anlamına da gelen bu gelişmelerin, unutulmuş değerlerimizin yeniden keşfedilmesi bakımından ziyadesiyle kıymetli olduğu açıktır. Malazgirt ile ilgili bu sevindirici sürecin, geçtiğimiz Haziran ayında başlayan geniş ölçekli ve disiplinlerarası bir yüzey araştırması projesiyle taçlandırıldığı müjdesini buradan vermiş olalım.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında… 

1099’da sultanlığını ilan etmiş, fakat ağabeyi Sultan Berkyaruk’un 22 Aralık 1104 tarihinde ölümünden ve yeğeni, Berkyaruk’un oğlu Melikşah’ın da 13 Şubat 1105’te kendisine itaat arz etmesinden sonra Büyük Selçuklu Devleti tahtının tartışmasız biricik sultanı olmuştu. 13 yıl 7 ay boyunca Büyük Selçuklu Devleti’ni başarıyla idare etti.

Sultan Muhammed Tapar Haçlılara ve Bâtınîlere karşı tertip ettiği cihad harekâtıyla Sünnî İslam dünyasında kalplere taht kurmuş, haklı bir övgüye mazhar olmuştur. En önemli özelliklerinden biri âlimlere çok saygı göstermesiydi. Bu yüzdendir ki dönemin ünlü İslam âlimi Huccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed el-Gazzâlî (ö. 1111) Nasîhatü’l-mülûk (et-Tibru’l-mesbûk fî nasîhati’l-mülûk) adlı eserini, İbnü’l-Belhî de Farsnâme adlı kitabını ona ithaf etmiştir. Ayrıca meşhur müfessir Zemahşerî’nin ve İslam tarihçilerinin çeşitli vesilelerle ona övgüler düzdüğünü biliyoruz. Şüphesiz bu durum onun İslam uğrunda cihada verdiği ihtimamdan kaynaklanıyordu. Bu Selçuklu sultanına hayran bazı tarihçiler, işi daha da ileri vardırarak, Gazneli Sultan Mahmud’un Hindistan’daki fütuhatını bile ona atfetmişlerdir.

Sultan Muhammed Tapar 21 Ocak 1082’de Taceddin Seferiyye Hatun adlı bir cariyeden dünyaya geldi. Normal bir boyda, çekik kaşlı, yüzü sarıca, sakalı gür ve uzunca idi. Babası Sultan Melikşah Bağdat’ta vefat ettiğinde (1092) onun yanında bulunuyordu.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında… 

Selahaddin Eyyûbi’nin amcaları Esedüddin Şîrkûh ile Necmeddin Eyyûb b. Şâzi, bugünkü Erivan yakınlarındaki Duvîn şehri ahalisindendir ve aslen “er-Ravvâdiyye” adlı şerefli bir kabileye mensuptur. 12. yüzyıl başında iki kardeş Irak’a gelip Bağdâd şahnesi Mücâhidüddin’in hizmetine girdiler. Mücâhidüddin, Necmeddin’in akıllı, ileri görüşlü ve güzel ahlâklı bir insan olduğunu gördü. Necmeddin, Şîrkûh’tan büyük olduğu için onu kendisine ait olan Tekrît Kalesi’ne mustahfız (kale muhafızı) tayin etti.

Atabeg Zengî b. Aksungur, 526 (1131- 32) yılında Irak’ta Karaca es-Sâki karşısında mağlûp olunca bozgun vaziyette Tekrît’e gitmişti. Necmeddin burada ona hizmet etti; gemiler verdi ve Zengî bu gemilerle oradan Dicle’yi geçti, adamları da onu takip ettiler.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında… 

Fakat bu derece önemli bir hadise, aşağı yukarı 100 yıl öncesine kadar tabir yerindeyse küller altına kalmış, sahip olduğu anlam fark edilmemiştir. Bunun nedeni ise kuşkusuz bazılarının iddia ettiği gibi Malazgirt’in anlamının sonradan kurgulanmış olması değil, tarihin okunma biçimlerinde meydana gelen dönüşümdür. Tarihin ilerlemeci bir hatta sahip olduğu, ileriye doğru gittiği ve birikerek ilerlediği şeklindeki modern yaklaşımlar, birçok tarihî hadise ile birlikte Malazgirt’in öneminin de doğru bir şekilde değerlendirilebilmesine zemin hazırlamıştır.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…