Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Arkeolojinin bir çalışma alanı olarak kendine has bir esprisi var. Eğer spesifik bir zaman aralığını ya da belirli bir bölgeyi çalışıyorsanız, bu konu için verilen kısa ad, bu çalışma alanının sıfatı olur. Örneğin İncil’i inceleyen arkeologlara ‘İncil Arkeoloğu’, Maya medeniyeti için Mezoamerika’da kazı çalışması yapanlara ‘Maya Arkeoloğu’ denir. Dolayısıyla Osmanlı İmparatorluğu’yla ilgili herhangi bir tarihî eseri ya da yerleşim yerini inceleyen çalışmalara da ‘Osmanlı Arkeolojisi’ adı verilir.

Osmanlı Arkeolojisi adına en güzel söz, bu alanda yapılan çalışmalardan örnekler sunma yoluyla söylenebilir. Bu nedenle, Osmanlı coğrafyasında gerçekleştirilen ilk arkeolojik kazılardan birini, belki de en çarpıcı olanını burada paylaşmak istiyorum.

İbraniceden Muhsin Tepeler olarak çevrilen ve bugün İsrail’in kuzeyinde yer alan Ramat Hanadiv, Baron Edmond de Rothschild’a işaret eder. Siyonizmin kurucularından Edmond de Rothschild ilk Siyonist yerleşim merkezlerinin birçoğunu malî olarak desteklemiştir. Bahsi geçen tepeler, Akdeniz’in hemen doğusunda yer alan Kurmul Dağı’nın güney eteklerinde konumlanır. Doğusunda Emec Hanadiv Vadisi bulunan Ramat Hanadiv tepelerinde biyolojik bir bahçe ve doğal bir koruma alanı vardır. İşte bu doğal koruma alanının bulunduğu yerde 1980’lerde yapılan arkeolojik bir kazıda, ilk insan kalıntılarından klasik dönemdeki tarihî eserlere ve son yıllardaki ölü kemiklerine kadar birçok bulguya rastlandı. Osmanlı devrinden (1516-1917) kalan bulguları inceleme amaçlı yapılan bu çalışma, İsrail’de Osmanlı İmparatorluğu üzerine yapılan ilk arkeolojik etütlerden biridir.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Almanya II. Dünya Savaşı sırasında bütün faaliyetlerine rağmen propagandasının başarısız olduğunu fark edince 1942 yılı başında Türk basınını mercek altına aldı. Önce CHP’nin resmî yayın organı olan Ulus incelendi. Alman Dışişleri Bakanlığı’nın görüşüne göre, bu gazetede bir işbölümü vardı ve yazı işleri müdürlerinden biri olan Atay, faşist dostluğun notası niteliğinde başyazılar yazarken, diğer yazı işleri müdürü Esmer mütemadiyen Batılı devletlerin istediği gibi başyazılar kaleme almaktaydı. Fransızca nüshası La Republique ile birlikte Cumhuriyet ve Tasvir-i Efkâr Alman dostuydu. İnceleme neticesinde Alman politikalarını benimsemeyen gazeteler Yeni Sabah, Haber, Tan, Son Telgraf ve Vatan’dı ve bunların üzerindeki baskı arttırılmıştı. Almanya’yı en çok öfkelendiren gazeteler ise Yeni Sabah ve Haber’di. Bu iki gazetenin de yazı işleri müdürü olan Hüseyin Cahit Yalçın’ın Batılı devletlerle kurulacak sıkı bağın Sovyetler Birliği ile de kurulmasını istemesi Almanya’yı bir hayli öfkelendirmişti anlaşılan.

Almanya 1941 yılında Balkanlara saldıracağı sırada, Türkiye’nin tarafsız kalması ve basında bu yönde yazılar yayınlanması için Alman Dışişleri Bakanı Ribbentrop, 9 Mart’ta Almanya’nın Ankara Büyükelçisi Franz Von Papen’e gönderdiği telgrafta, basın ve radyo çalışanları için birkaç milyon döviz dağıtılmasını önermişti. Ayrıca, 1935 yılından itibaren sıcak ilişkiler kurdukları Cumhuriyet gazetesinin sahibi Yunus Nadi’ye Almanya lehinde yayın yapılması için birçok ticarî imtiyaz verilmiştir. Bunun üzerine bazı gazeteler, köşe yazıları üzerinden birbirlerine “parayı nereden buldun” minvalinde sorular yönetmeye başladılar. Mesela Sivas’ta çıkan, CHP’nin kurduğu Ülke gazetesinin Tan ve Sertellere yönelik “Moskova’dan maddî yardım alıyorlar” yönündeki eleştirilerine, Zekeriya Sertel, gazetesi aracılığıyla, “Siz 400 bin lirayı nereden buldunuz?” sualiyle karşılık vermişti. Anlayacağınız o dönemde basında âdeta fon fırtınası esiyordu. Hatta Tan, 21 İkinciteşrin 1939 tarihli nüshasında, “Türk matbuatı para ile satın alınamaz!” ifadesini manşetine taşımıştı.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Örneklerde de görüleceği gibi, bu kanunun icrası sırasında kimi yapıların üzerindeki kitâbelerin tuğraları kazınmıştır. Kitâbelerin tamamen kazınması ise istisnai düzeyde kalmıştır. Buna misal olarak Sultanahmet’teki Cevri Kalfa Sıbyan Mektebi kitâbesi zikredilebilir. Bu kitâbe Hattat Prof. Ali Alparslan tarafından tamamlanmış olsa da sonradan taşa hâkkedilme işleminden vazgeçilmiş, bir ibret vesikası olarak olduğu gibi bırakılmıştır. Bununla birlikte kitâbelere yönelik bu tutumun tarihi Cumhuriyet’ten öncesine gitmektedir. Sultan II. Abdülhamid’in hal’iyle tahta geçen İttihat ve Terakki Fırkası güdümündeki Sultan V. Mehmed Reşad devrinde de benzer uygulamaları görmek mümkün. Bunlara örnek kabilinden İstanbul’daki birkaç karakol kitâbesine bakabiliriz.

İstanbul’da müstakil karakol yapılarına ilk olarak Sultan II. Mahmud devrinde tesadüf edilir.1 Bu dönemde Yeniçerilerin ortadan kaldırılmasının getirdiği asayiş açığı karakollarla telafi edilmeye çalışılır. Devletin yeni bir askerî sisteme geçtiği II. Mahmud saltanatında karakollar aynı zamanda devletin varlığını “yeni yüzüyle” bölgede ikame etme çabası olarak görülebilir. Nitekim Fatih Camii avlusundaki karakolun kitâbesinde, II. Mahmud “Fâtih-i sânî-i İslambol (İstanbul’un ikinci Fatih’i)” olarak nitelendikten sonra, “Kıldı ol şeh Asker-i Mansûre cây-i mûtenâ (O padişah Asker-i Mansûre seçkin bir yer yaptı)” denilmesi karakolların nasıl bir amaçla inşa edildiğini göstermektedir.

1. Mahmud’un halefleri Sultan Abdülmecid ve Abdülaziz devrinde yeni karakolların yapımına devam edildi ve Sultan II. Abdülhamid zamanında sayıları zirveye ulaştı. II. Abdülhamid’in hazırlattığı Yıldız Fotoğraf Albümlerinde rastlanılan 198 adet karakol fotoğrafı bunun en müşahhas göstergesidir.2 Gerçekten de arşiv incelendiğinde sözgelimi Bahçeköy, Kınalıada, Rumeli Kavağı gibi nüfusu sınırlı yerlerde bile karakolların olması devletin varlığının her yerde kendisini hissettirmesi anlamına geliyordu. Bu aynı zaman mezkûr padişahın payitahtta emniyeti temin etmek için gösterdiği çabayı da gözler önüne sermektedir.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Safevî Devleti ilk yıllarda Güney Kafkasya, Azerbaycan ve İran topraklarında yaşanan kaotik atmosferden faydalanarak hızla genişledi. Şah İsmâil önce 1500 yılında Cabanı Savaşı’yla Şirvanşahları hâkimiyeti altına aldı. Daha sonra fiilî olarak ikiye bölünmüş olan Akkoyunlu hanedanının iki hükümdarını -Murat ve Algas Mirzaları- mağlup etti; ardından topraklarını İran’a kadar genişletti. 1510 yılında Orta Asya’da Şeybânîleri yenmesiyle artık rakip olarak Osmanlı’yı görmeye başladı. 1514 yılında Çaldıran Savaşı’nda Şah İsmail’in mağlup olmasının ardından Safevîlerin yükselişi durdu; 1524 yılına kadar bir daha genişleme teşebbüsünde bulunmadılar. 1524’te Şah İsmâil öldükten sonra yerine oğlu I. Tahmasb geçti. Tahmasb’ın 1576 yılına kadar süren ve babasına nispetle daha sakin geçen 52 yıllık uzun bir hükümdarlık dönemi olacaktır.

Tahmasb’tan sonra Safevîlerde ilk iktidar çatışması vuku buldu. Tahmasb’ın çocukları ve II. İsmâil ve Pericihan Hatun arasında taht kavgası yaşandı. Erkek evlat olması nedeniyle bu mücadeleyi kazanıp tahta geçen II. İsmâil, sadece bir yıl iktidarda kaldı; zira 1577 yılında zehirlenerek öldürüldü. Bundan sonra tahta Muhammed Hüdabende geçti. Hüdabende, Safevî şahları arasında karakteristik yapı olarak en zayıf hükümdardır. Gözlerinin sağlıksız olması ve içe dönük yapısı onu bir süre sonra sembolik şah statüsüne taşıdı. Bu dönemde devlet işlerini daha çok eşi Mehdi Ulya yürüttü.

Özellikle Hüdabende döneminde büyük krizlerin başladığı görülür. 16. yüzyıldan itibaren Avrupa devletlerinin deniz yoluyla Hindistan’a ulaşmasıyla Asya ve Avrupa arasındaki ticaret yollarının önemini kaybetmiş olması, ticaret güzergâhında yer alan Safevîler için ekonomik açından büyük bir darbe olur. Safevîler hem yabancı tüccarlardan “Rahdari” adıyla bir vergi alıyor; hem de İsfahan, Kazvin, Rey, Erdebil ve diğer şehirlerde Safevî tüccarları yabancılara mallarını satıyorlardı. Ancak Avrupalıların deniz üzerinden Doğu’ya açılmasının ardından hem İran coğrafyası işlevsizleşti hem de tüccarların malları ellerinde kaldı. Mallarını kendi şehirlerinde satan İranlı tüccarlar artık Hindistan’a ve Portekizlerin elindeki Fars Körfezi (bugünkü Basra Körfezi) kıyısında bulunan Hürmüz şehrine gitmek zorunda kalıyorlardı. Diğer yandan, Osmanlı ve Şeybânîlerle yaşanan savaşlar ve zaman zaman patlak veren isyanlar da Safevîlerin bütçesini zorlamıştı.

Hüdabende döneminde Safevîler; Horasan, Gürcistan, Irak ve Erdebil ile Hal-Hal bölgesi hariç bütün Azerbaycan’ı kaybettiler. Ekonomik şartlar bu dönemde o kadar kötüleşmişti ki, Erdebil’de Safevî şeyhlerinin ve şahlarının türbelerinde bulunan altın eşyalar dahi eritilip para basımında kullanıldı. Tabii ülkeyi sefalete sürükleyen bu durum imparatorluğun kurucu takımı olan Kızılbaşları rahatsız ediyordu. 1579 yılında Kazvin’de Mehdi Ulya olarak bilinen Hayrünnisa Hatun, Kızılbaş emirleri tarafından öldürüldü. Ve nihayet 1587 yılında onların zoruyla Hüdabende tahtını oğlu Abbas Mirza’ya bırakmak zorunda kaldı. Böylece Abbas Mirza, I. Şah Abbas adıyla tahta çıktı.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Osmanlılar ve Balkan halkları arasında (Sırplar, Bosnalılar, Macarlar, Romenler, Karadağlılar, Hersekliler, Hırvatlar ve Arnavutlar) 28 Haziran 1389’da Priştine yakınlarında meydana gelen I. Kosova Savaşı, Osmanlı Devleti’nin unutulmaz zaferlerinden biridir. Sultan I. Murad’ın komutanlığında sekiz saat gibi kısa bir sürede zaferle sonuçlanan bu savaş, Türk ve Sırp tarihi açısından olduğu gibi, Müslümanlık ve Hıristiyanlık tarihi açısından da hayati öneme sahiptir. Asırlar boyunca bu hayret verici olayı konu olan Türkçe, Arnavutça, Sırpça, Makedonca, Bulgarca ve Yunanca olmak üzere pek çok destan yazılmıştır.

Arnavutlar, Osmanlıların Müslüman olanlara sunduğu birtakım hakların da teşvikiyle, kendi istekleriyle İslâmiyet’i seçip Osmanlı Türkleri ile aynı bayrak altına girince, Osmanlı fütuhat düşüncesini benimsediler. Böylece Afrika, Akdeniz, Ortadoğu, İran, Kafkasya, Kırım, Orta Avrupa’da yapılan büyük savaşlara katılarak zaferleri paylaştılar. Sözlü Arnavut halk edebiyatı bu savaşları konu alan sayısız epik şiir, türkü, mersiye ve destanla doludur.

Bu destanlardan en eskisi, kim tarafından söylenip düzenlendiği bilinmeyen “Kosova Savaşı Destanı”dır. Mesnevi tarzında, 8’lik hece ölçüsü ile söylenmiş ve 510 mısradan oluşan destanın ilk bölümünde Osmanlı ordusunun manevî temizliğine, kahramanlığına, Sultan Murad’ın ve askerlerinin faziletine yer verilmiştir. Bu destanların birçok versiyonları olmasına rağmen muhteva hemen hemen birbirinin aynıdır. Arnavut ozanlar tarafından asırlardır dilden dile söylenerek günümüze kadar ulaşan bu destanlar, Kosova Arnavut halk edebiyatının en önemli unsurlarındandır.

Destanlardaki motifler Tevrat’ta ve Kur’an’da geçen dinî hadiseler, Roma, Hellen, eski Türk inanışlarına benzer unsurlar ve rüyalardan meydana gelmektedir. Kosova’daki Dırvar köyünden Hamza Boyku’nun Arnavutça olarak söylediği bir şiirde; Sultan Murad’ın gördüğü iki rüyadan bahsedilir. Sultan bir gün abdest alıp namaz kıldıktan sonra uykuya daldığı sırada korkunç bir rüya görür ve uyanır, tekrar abdest alarak yeniden uyur. Aynı korkunç rüyayı tekrar görür ve yine uyanır. Bu sefer annesini çağırarak rüyasında gördüklerini anlatır. İki şahinin gelip sağ omzuna konduğunu, sonra birdenbire bütün yıldızların yere, ay ve güneşin ise denize gömüldüğünü görmüştür. Sabah olunca şeyhülislâm, sadrazam ve rüya tabircilerini huzuruna çağırıp rüyasını anlatır. Tabirciler rüyayı şöyle tabir ederler: “Sağ omuza konan şahinler talih kuşlarıdır. Bunlara göre sancak-ı şerifi alarak Kosova’ya doğru yürümeli ve o güzel ülkeyi fethetmeli. Denize batan ay ve güneşin kurtulması için şehadet gereklidir. Buna göre, Sultan Kosova’yı fethedecek fakat kendisi de şehit düşecektir. Rüyanın iki defa tekrarlanması ise rüyaların önemini pekiştirmiştir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

27 Mayıs darbesiyle ilgili bilinmesi gereken temel gerçek, ülkenin yönetimini uzun yıllardır elinde bulunduranların seçimle gelen iktidarı, bir başka ifadeyle millet hâkimiyetini bir türlü sindirememesidir. Nimet Arzık’ın ifadesiyle, “sarayla milletin bitmeyen kavgasıdır” bu. CHP’li Kerim İncedayı›nın deyimiyle, “Haso’ya Memo’ya bu ülkenin yönetimini mi vereceğiz!” şeklinde alaylı bir şekilde ifade edilen tutumun darbeye dönüştürülmüş halidir, 27 Mayıs. Bir nevi seçkinlerin, kendilerine ait gördükleri ülkeyi geri alma girişimleridir.

Bu yazımızda ülkenin gafil avlandığı darbenin hangi şartlarda gerçekleştiğini, bu süreçte hangi korkunç cinayetlerin işlendiğini ve bu hadisenin siyasî tarihimizde bıraktığı hasarı anlatmaya çalışacağız.

1) Hükümetin darbe söylentilerine kulak tıkaması

Darbeyle ilgili bilgi ve belgeler ortaya çıktıkça açık bir gerçek önümüzde durmaktadır. Ülkenin silahlı güçlerine hizmet eden bazı subaylar, bir türlü kabullenemedikleri Demokrat Parti iktidarına karşı, daha ilk günlerden itibaren muhtelif tertipler içinde olmuşlardır. Konuyla ilgili önemli araştırmalardan birine imza atan gazeteci Abdi İpekçi’ye göre; “Daha 1950’lerin ortasında orduda memleketi bunlardan kurtarmak için cuntalar kurulmaya başlanmıştı”.

DP’nin 14 Mayıs’taki seçim zaferini hazmedemeyenler aynı gece “Millî Şef” İnönü’ye koşarak seçim sonuçlarını kabul etmediklerini, gerekirse meclisin açılmasına izin vermeyeceklerini ifade etmişlerdi. Bu zihniyete mensup insanlar sonraki yıllarda gelişen her türlü olayı, darbeye bir gerekçe olarak kullandılar. DP iktidarının ilk günlerinden, hatta ilk akşamından itibaren darbe fikrinin ortaya çıktığı görülmektedir. Hikmet Özdemir’in tespitiyle darbe amaçlı ilk örgüt teşebbüsü daha 1951 yılında Kurmay Yarbay Faruk Ateşdağlı tarafından gerçekleştirilmiştir.

Kayıtlara yansıyan ikinci darbe hazırlığı, 1952 yılına aittir. Harp Okulu’ndan bir grup öğrenci, kan akıtarak mevcut iktidara son vermek üzere yemin etmişlerdi. Bunu 27 Mayıs sürecinin en ateşli, en planlı girişimcilerinden biri olan Talat Aydemir’den öğrenmekteyiz. 1956’da gizli bir komite kurduğunu söylediğinde, darbecilerin en genci Yüzbaşı Muzaffer Özdağ kendisine “Bizler daha evvel komite kurmuştuk” cevabını vermiştir. Özdağ’ın kastettiği tarih, 1952 yılıydı. Henüz Harp Okulu’nda öğrenciyken okulun silahhanesinde toplanan arkadaşlarıyla darbe yapmak üzere yemin ettiklerini ve bunu mendillerinin üzerine kanlarıyla yazdıklarını iftiharla anlatmıştı, Aydemir’e.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Müntesiplerinin alt kıtaya ne zaman geldikleri kesin olarak bilinmemekle birlikte Hıristiyanlara göre alt kıtadaki ilk kilise havari Thomas döneminde kurulur. Bugün daha ziyade güneybatı Hindistan’daki Malabar sahili boyunca uzanan Kerala eyaletinde yaşayan Hıristiyanların toplam nüfusa oranının %3’ten az olduğu ifade edilmektedir.

Endüstri devrimi ile birlikte zihnî bir değişimin de yaşandığı 19. yüzyılda teknik ve askerî bakımdan üstünlük sağlayan Avrupa sömürgeleştirme politikası izlemiş; Mısır, Cezayir, Tunus, Hindistan gibi pek çok ülke kolonileştirilmiştir. Bahsi geçen ülkelerde sömürgeciliğin yanı sıra hız kazanan misyonerlik faaliyetleri ile birlikte etkili bir Hıristiyanlaştırma propagandasının başladığını biliyoruz. Bu faaliyetlerin yoğun olarak hissedildiği ülkelerin başında Hindistan gelir ve burada İngilizlerin yanı sıra özellikle Protestan misyonerler yoğun bir Hıristiyanlaştırma faaliyetine girişmişlerdir. Batı’daki üniversitelerin İslâm araştırmaları bölümlerinde yetişen genç ilim adamlarının alt kıtaya gelerek misyonerlik faaliyetlerine katılmaları ise bölgedeki İslâm araştırmalarını farklı bir boyuta taşımıştır. Bu durumun tabii bir neticesi olarak Hindistan’ın ateşli münazaralara sahne olduğu görülür. Bunların en meşhurlarından biri, Hintli âlim Rahmetullah el-Hindî ile Alman misyoner Karl Gottlieb Pfander arasında cereyan etmiş olup kaynaklarda Agra Münazarası olarak geçer.

Alt kıtadaki en büyük medrese ağı olan Dâru’l-Ulûm-ı Diyûbend’in kurucusu Muhammed Kâsım Nânevtevî, İngiliz misyonerlere karşı en iyi münazaracı olarak isim yapmıştır. Hatta bir seferinde tanınmış bir misyoner Nânevtevî tarafından ezici biçimde mağlup edilmiş, toplumda alay konusu olunca birkaç hafta Mirat’taki (Meerut) karargâhından dışarı çıkamamıştır.

Hüccetü’l-İslâm unvanı ile anılan Muhammed Kâsım Nânevtevî’nin misyonerlerle yaptığı münazaraların alt kıta sınırlarını aştığını söylemek pek mümkün görünmemektedir. Ancak alt kıtanın yetiştirdiği bir başka âlim Rahmetullāh b. Halîlirrahmân el-Hindî el-Keyrânevî ed-Dihlevî (ö. 1308/1891), Hıristiyan misyonerlerle mücadele noktasında, bilhassa Agra Münazarası ile İslâm dünyasının muhtelif yerlerinde adından söz ettirmeyi başarmıştır.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Osmanlı hat mektebinin kurucu ismi addedilen Şeyh Hamdullah’tan (ö. 1520) başlayalım. Evliya Çelebi, Şeyh Hamdullah’a hususen Beyazıt Camii ile Okçular Tekkesi bahislerinde yer verir. Bunlar dışında, onun üslubuyla yazılmış eserlere “hatt-ı Şeyh” diyerek açıklama getirir. Beyazıt Camii’ni anlattığı bölümde ise “Mihrap üzre Hattat Şeyh hattıyla (…) tahrir olunmuştur” der. Burada “Şeyh” ile kastedilen, Şeyh Hamdullah’tır. Kendisi tîrendâzlıkta yani okçulukta da mahir olduğundan Okçular Tekkesi’nin şeyhi olmuştu. Bu unvanı klasik mânada değil, bir nevi spor kulübü gibi düşünebileceğimiz bu tekkenin başındaki kişi olarak anlamamız gerekiyor. Bahsi geçen mihrapta Tahrim suresinin 8. ayeti celi sülüs hat ile yazılmış. (R.:1) Evliya bahsetmese de caminin avlu ve harim kapıları ile kubbe göbeğindeki yazıların da Şeyh’e ait olduğunu söyleyelim.

Tekye-i Tîrendâzlar başlıklı bölümde Okçular Tekkesi’nin ilk olarak Fatih Sultan Mehmed tarafından “kemandarân ve kemankeşân(ın) sohbet etmeleriyçün” tesis edildiğini söyler Evliya. Hatta Fatih, Ayasofya’dan çıkardığı putları buraya diktirip okçular için hedef tahtası olarak kullandırtmış. Bu sebeple bu bölge “puta yeri mesiresi” olarak da anılmış. Bayezid Han burayı Şeyh Hamdullah’ın isteği üzerine daha da genişletmiş. Hemen not düşelim: Burası bugün Okçular Vakfı’na bağlı olarak spor faaliyetlerinin devam ettiği bir alan. Yakın bir zamanda da burada, içinde Şeyh Hamdullah’ın menzil taşının da bulunduğu bir müze açıldı. (R.:2)

Fatih devrindeki şeyhleri sıralayıp haklarında bilgi verirken, Şeyh Mehmed Zeyneddin adlı birinden de söz eder. Bu kişiyi ilmde ikinci İmam-ı A’zam olarak tavsif ettikten sonra, hat sanatında da Yâkût-ı Müsta’sımî ayarında bir hattat olduğunu belirtir. Sonra benim yalnızca burada karşılaştığım bir bilgiyi aktarır: “Ebu’l-feth cami’inde olan hatlar bunlarındır derler.” Bahsettiği cami, bugün yerinde 18. yüzyılda III. Mustafa’nın tekrardan inşa ettirmiş olduğu ilk Fatih Camii’dir. Bu yapının neye benzediğini kimi gravürlerden biliyoruz. Evliya Çelebi’nin anlatısı da bu anlamda bize mehaz teşkil ediyor. Bahsettiği hattatın ismi Tuhfe-i Hattâtîn’de de geçer. Burada Mehmed Zeyneddin’in, Akşemsettin’in oğlu meşhur mutasavvıf şair Hamdullah Hamdi’nin oğlu olduğu söylenir. Devamında da Ayasofya’nın bugün yerinde Kazasker Mustafa İzzet’in yazılarının olduğu merkez ve yarım kubbelerdeki hatların ona ait olduğu aktarılır.2 Ayasofya ve Fatih gibi önemli yapılarda hatları olan bu hattat, anlaşılan Evliya Çelebi’nin bahsettiği kadar muteber bir mevkiye sahipti.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Cumhuriyetin ilk Basın Kanunu 25 Temmuz 1931 tarihinde kabul edilmiş, 28 Haziran 1938’de de önemli ölçüde değiştirilmişti. Yasanın ilk halinde, yayın çıkarmak için sadece beyanname verilmesi yeterli görülmüşken, 1938 yılında yapılan bir değişiklikle yayın çıkarmak isteyenlerin, bulundukları yerin en büyük mülki idare amirinden ruhsatname, yani izin almaları şartı getirilmişti. Bu şekilde hükümet yeni bir yayının çıkıp çıkmayacağına karar verme yetkisine sahip oluyordu. Matbuat Kanunu hür basının önünde bir utanç duvarı misali durmaktaydı. “Bu kanunla tüm basın CHP emrine girmişti” (Ekinci, 1997: 88).

Bu kanunun en önemli hususiyeti, hükümete, iktidarın sürdürdüğü politikalara aykırı yayın yapan gazeteleri kapatma salahiyeti vermesiydi. 1931 tarihli kanun, Tek Parti idaresinin genel karakterine uygun olarak güdümlü bir basın rejimi oluşturuyor, basın üzerinde hâkimiyete dayanan bir karakter taşıyordu.

Aynı kanunda 1938 yılında yapılan değişiklikle iktidarın basın üzerindeki hâkimiyeti bir kat daha pekiştirilmişti. Buna göre, gazete ve dergi çıkarmak için o yerin en büyük mülki amirinden izin almak gerekiyordu. “Yani hükümet yeni bir yayına izin verip vermemekte tamamen serbest kalıyordu” (Akandere, 1998: 210).

Çeşitli kademelerdeki Şef bürokratları kendilerince akortsuz buldukları bütün seslere kırmızı renge saldırır gibi saldırıyor ve onları imha ediyorlardı. Tıpkı krallık ve padişahlık rejimlerinde olduğu gibi Millî Şef iktidarında basın hürriyeti tek kişinin kararına tabi idi. Matbuat Kanunu’nun meşhur 50. maddesi öyle zorlu bir maddeydi ki, “Orkestra şefinin istemediği bir ses korodan çıktı mı bu değnek akortsuz sesin sahibinin kafasına iniyordu” (Toker, 1970: 32). Mesela “İzmir’de çıkan Yeni Ekonomi gazetesi, valinin oğlunun yaptığı bir otomobil kazasını haber yaptığı için kapatılabiliyordu” (Karpat, 1996: 133).

Millî Şef devri basın hayatı bu mânâda sayısız örnekle doludur. Millî Şef bir gazetenin yayınını beğenmedi mi ‘Kapatın şu gazeteyi’ diyor, aynı gün gazete telefon emriyle kapatılıyordu.

Millî Şef’i karşılamak için Ankara Garı’na gelen Muğla milletvekili Yunus Nadi, aynı zamanda Cumhuriyet gazetesinin sahibiydi. Millî Şef o günlerdeki Cumhuriyet’in yayınlarını beğenmemiş olacak ki “Yunus Nadi’nin ‘Hoşgeldiniz’ anlamında uzattığı elini sıkmamış, büyük bir sinirlilik içinde ‘Ne oluyor Nadi Bey? Nedir bu yazılar?’ diye bağırmıştı. Hadisenin ardından gazete Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmıştı” (Karakuş, 1977: 35).

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…