Bulgaristan’ın Lofça kasabasında, Kırklareli’nden Prut Savaşı’na (1711) katılmak üzere ayrılan, sonrasında da Lofça’ya yerleşerek orada kalan Yularkıran Ahmed Ağa’nın torunu olarak doğan Ahmed Cevdet Paşa, ilmî çalışmalarının yanı sıra bürokrasi ve siyaset basamaklarını da hızlı bir şekilde tırmanan, bereketli ömrüne çok fazla vazife ve makam sığdıran, tüm bunlarla birlikte birçok önemli esere imza atmayı da başaran bir şahsiyettir.

Derin Tarih olarak, vefatının yıldönümünde, çağının çok ötesinde bir ufka sahip bulunan bu Osmanlı münevverini yad etmek istedik. Merhum Paşa’nın hayatına, şahsiyetine, eserlerine ve bıraktığı izlere dair geniş malumatı dosyamızın sayfaları arasında bulacaksınız.

“Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri: Ahmed Cevdet Paşa” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Abdülkadir Özcan Ahmed Cevdet Paşa’nın tarihçiliğini, eserleri ve etkilendiği tarihçiler üzerinden incelerken Prof. Dr. Mustafa Gündüz Cevdet Paşa’yı yalnızca bir tarihçi değil, Osmanlı eğitim modernleşmesinin kurucu gerilimlerini taşıyan bir figür olarak yeniden tahlil etti. Prof. Dr. İsmail Kara Cevdet Paşa’ya yeniden itibar kazandıran 1940’ta yayımlanan Tanzimat I kitabına mercek tutarken Prof. Dr. Kahraman Şakul Osmanlı diplomasisinin modernleşme serüveninde Cevdet Paşa’nın büyük rolünü kaleme aldı. Dr. Mustafa Oğuz Batı merkezli dönemlendirme anlayışına karşı çıkarak tarihi İslâm merkezli bir perspektifle ele alan Cevdet Paşa’nın Batı’ya karşı nasıl yeni bir tarih tasavvuru oluşturduğunu değerlendirirdi.

“Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri: Ahmed Cevdet Paşa” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Prof. Dr. Hilal Kazan, Prof. Dr. Abdullah Mesud Küçükkalay, Dursun Gürlek, Ali Emre, Arif Emre Gündüz, Ayhan Demir, Tahir Günay, Deniz Çıkılı, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

CAYDIRICI GÜCÜ ELİNDE TUTMAK

“Bu mesel ile bulur cümle düvel fevz ü felâh:

Hâzır ol cenge, eğer ister isen sulh ü salâh”

Sultan II. Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinin mütebahhir şahsiyetlerinden, hekimbaşı, şair ve edip Abdülhak Molla (1786-1854), sadece bu iki mısra ile, dünya tarihinin belki de en kadim ve eskimez kaidelerinden birini özetleyivermişti: Eğer barış ve emniyet içinde yaşamak istiyorsanız, düşmanın saldırılarına karşı her an uyanık olmalı ve elinizde tutacağınız caydırıcı güçle kendinizi koruma altına almalısınız. Savaş arzu edilen bir durum değildir, ancak sizi arzu edilmeyen durumlara düşmekten koruyan şey de yine savaştır.

Abdülhak Molla’nın bu berceste beyitleri, Kur’ân-ı Kerîm’deki şu meşhur ayetin bir tefsiri olarak da okunabilir: “Onlara (düşmanlarınıza) karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve savaş için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın…” (Enfâl 60). Ayetin devamında, bu hazırlığın “düşmanın gözünü korkutmak ve caydırıcılığı artırmak için” olduğu da ifade edilir.

Derin Tarih olarak, 35’inci özel sayımızda, sıra dışı bir dosyayla karşınızdayız: İnsanlık tarihinin ilk dönemlerinden itibaren, tarihin akışını değiştiren, savaşlarda dengeleri yerinden oynatan ve çığır açan silahları -dolayısıyla zaman içinde savaş yöntemlerinin nasıl gelişip dönüştüğünü- mercek altına alıyoruz. Tekerleğin icadıyla birlikte tasarlanan tekerlekli savaş arabalarından ok, mızrak ve kalkana… Türk eğri kılıcından çeşitli boyutlardaki savaş gemilerine… Hâlâ bugün bile büyük merak uyandıran Rum ateşinden mancınığa… Barut ve toptan tüm çeşitleriyle tüfeğe ve ateşli silahlara… Mayından zırhlı araçlara ve denizaltılara… Savaş uçakları ve füzelerden roketlere, nihayet insansız hava araçlarına… Nükleer silahlardan laboratuvar ortamında üretilen biyolojik saldırı yöntemlerine… Dosyamızın içeriğinin, arşivinizin en kıymetli parçaları arasına katılacağından şüphemiz yok.

Ve elbette özel sayımızı okurken, Türkiye’nin savunma sanayii alanında son yıllarda kat ettiği baş döndürücü mesafe ve üretilen envanter de gözlerinizin önünden geçmiş olacak. Dosyamız, bu yönüyle, millî savunma hamlelerimizin dünü, bugünü ve yarınına dair ilham verici bir özeti içinde barındırıyor. Sulh ve salâh istiyorsak her an cenge hazır olmamız gereken bir coğrafyada yaşadığımız malum.

Özel sayımıza birbirinden kıymetli akademisyenler, uzmanlar ve araştırmacılar katkıda bulundu. Kaleme alınan derinlikli makaleler sayesinde, bu sahada hazırlanmış en kapsamlı Türkçe yayınlardan biri ortaya çıkmış oldu. Yazarlarımıza, okurlarımız adına en içten teşekkürlerimi sunuyorum.

Yeni özel sayılarımızda görüşmek üzere…

NELER VAR?

İnsanlığın ilk cephe arkadaşlarından biri olan mızrağın tarihteki izlerini Prof. Dr. Kelly DeVries sürdü.

Dünya tarihinde savaşların seyrini değiştiren en önemli silahlardan biri olan ok ve yayın İskitlerden başlayarak Osmanlılara uzanan serüvenini Prof. Dr. Erkan Göksu yazdı.

İnsanın yeryüzündeki macerasının kadim şahitlerinden olan kalkanın tarihini Dr. Samet İkibeş yazdı.

Bir dönemin mühendislik harikası olan savaş arabalarının kadim geçmişini Dr. Samet İkibeş kaleme aldı.

Yalnızca askerî teknolojinin değil, aynı zamanda denizcilik bilgisinin ve örgütlü insan gücünün de simgesi olan antik savaş gemilerinin tarihine Prof. Dr. Erdoğan Aslan ışık tuttu.

İlk mekanik savaş aracı olan mancınığın geçmişini Prof. Dr. Erkan Göksu yazdı.

Uzun Makedon kargısı sarissanın II. Filip ve oğlu Büyük İskender’in savaşlarındaki önemli rolünü ve Helen dünyasına olan tesirini Prof. Dr. Kahraman Şakul satırlarına taşıdı.

İlk çağlardan itibaren savaşlarda caydırıcı bir güç olarak kullanılan savaş fillerinin savaşların seyrini nasıl değiştirdiğini Dr. Umut Kansoy değerlendirdi.

Küçük bir halkadan ibaret olan üzenginin, at ile insan arasındaki ilişkiyi güçlendirerek Türk askerî başarısında oynadığı rolü Prof. Dr. Erkan Göksu inceledi.

Türk milletinin tarih boyunca elde ettiği zaferlerin mimarlarından biri olan Türk eğri kılıcının Hunlardan Osmanlılara uzanan geçmişine Batuhan Yıldız mercek tuttu.

Dehşet saçan silahlarının başında gelen Rum ateşinin Ortaçağ’ı nasıl kasıp kavurduğunu Prof. Dr. John Haldon yazdı.

Dünya tarihini değiştiren savaş silahları ve teknolojisi hakkındaki sorularımızı askerî tarih alanında otorite kabul edilen ve 100’ü aşkın kitaba imza atmış olan Exeter Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Prof. Jeremy Black cevaplandırdı.

Zarif hatları, dengeli oranları ve belirgin siluetiyle Ortaçağ şövalyelerin sembolü hâline gelen Avrupa uzun kılıcı türlerini ve kullanımını dövüş kitaplarına göre Prof. Dr. Daniel Jaquet inceledi.

Barutun dünya tarihindeki dönüştürücü etkisini Prof. Dr. Kahraman Şakul kaleme aldı.

Roket ve füzenin dünya tarihîndeki gelişimine Savunma Analisti Hakan Kılıç ışık tuttu.

Lâgârî Hasan Çelebi’den ROKETSAN’A Türk ve İslâm dünyasındaki roket çalışmalarını Savunma Analisti Hakan Kılıç yazdı.

Osmanlı ve Avrupa’daki ilk top döküm tekniklerini ve üretilen ilk topları örnekler üzerinden Dr. Okay Sütçüoğlu inceledi.

13 ve 16. yüzyıllardaki top teknolojisini klasik top modelleri üzerinden Dr. Francisco Javier López Martín inceledi.

Ortaçağ Avrupa’sının simgelerinden biri olan şövalye zırhlarının tarihine Jeffrey L. Forgeng mercek tuttu.

Menzili ve tahrip gücü sayesinde aristokrat kökenli zırhlı şövalyeleri ve süvarileri işlevsiz kılan İngiliz uzun yayının tarihini Prof. Dr. Clifford J. Rogers satırlarına taşıdı.

15-17. yüzyıllardaki tüfek teknolojisine ve tüfeklerin savaşların kazanılmasındaki önemli rolüne Doç. Dr. Özgür Kolçak değindi.

17. yüzyılın sonlarına doğru tüfeğin ucuna takılan korkutucu bir silaha dönüşen süngünün dünya tarihindeki önemine Prof. Dr. Kahraman Şakul ışık tuttu.

Barut teknolojisinin dünya tarihindeki yerini ve Osmanlı İmparatorluğu’nun dönüşümdeki rolünü Georgetown Üniversitesi Tarih Bölümü’nden dünyaca ünlü askerî tarihçi Prof. Gábor Ágoston ile konuştuk.

Savaş tarihinin en büyük fenomenlerinden biri olan tankların nasıl ortaya çıkıp efsaneleştiği sorusunu Dr. Doruk Akyüz cevaplandırdı.

1914-1945 yılları arasındaki hava gücünün yükselişini uçaklar üzerinden Dr. Doruk Akyüz değerlendirdi.

Biyolojik savaşların tarihçesini ve kullanıldıkları savaşları Prof. Dr. Nesrin Çobanoğlu Yüksel yazdı.

İnsanlığın en tehlikeli keşiflerinden biri olan nükleer silahların Hiroşima’dan günümüze uzanan korkunç tarihini Prof. Dr. Sait yılmaz kaleme aldı.

Makineli tüfeğin beş asırlık tarihinin izini Metin Taha Yılmaz sürdü.

Gökyüzündeki görünmez uçaklardan okyanusun derinliklerindeki gizemli denizaltılara, mutfağımızdaki fırından hastanedeki tarama cihazlarına kadar geniş bir kullanım alanı olan radar ve sonar teknolojisinin gelişimini Munise Şimşek kaleme aldı.

İstihbarat tarihinin güvercinlerden İHA ve SİHA’lara uzanan tarihî serüvenine Mirza Mahmut Demir mercek tuttu.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Savaşta ölen Sırpların anısına 1953’te inşa edilen 25 metre yüksekliğindeki anıtın (Gazimestan) önünde konuşan Miloseviç, sözlerine Kosova Savaşı’nın Sırplar ve bütün Avrupa için önemini hatırlatarak başladı. “Savaşın yıldönümünde, Sırbistan artık kendi devletine, ulusuna ve ruhî bütünlüğüne kavuşmuştur. Bugün artık Kosova Savaşı’nın gerçekleriyle efsanelerini birbirinden ayırmak çok zor hale gelmiştir. Zaten bu mesele artık önemli de değildir” diyen Miloseviç, sözü daha sonra Sırbistan’ın ve Sırpların “kenarda tutulduğuna” getirerek şunları söyledi: “1974’te ilan edilen Yugoslav Anayasası, Sırbistan’ın gücünü sınırlamıştır. Kosova Savaşı ve Anayasa, Sırp millî şuuruna yönelik saldırılardır. Sırp liderler arasındaki ayrışmalar, kendi halklarına verdikleri sözü tutamamalarına yol açmıştır. Sırplar, büyüklüklerini kendi lehlerine yeterince kullanamamıştır. Bugün ise Sırbistan artık tek parçadır ve diğer cumhuriyetlerle eşittir. [Kosova Savaşı’ndan] altı asır sonra, şimdi biz yine savaşlarla karşı karşıyayız. Şimdilik hiçbiri silahlı savaşlar değil, ama silahlı savaş seçeneğini de gözden uzak tutmuyoruz. Altı asır önce Sırbistan, Kosova Ovası’nda hem kendisini hem de Avrupa’yı kahramanca savunmuştu. Sırbistan o zaman Avrupa kültürünü, dinini ve sosyal yapısını müdafaa eden bir kaleydi.”

Bugün bu konuşma, Yugoslavya’nın dağılma sürecini etikleyen ve sonrasında yaşanan kanlı iç savaşın habercisi olan bir dönüm noktası olarak görülüyor.

1389 veya 1989’u maziye karışmış tarihler zannetmeyiniz. Bütün dönüm noktaları, Sırpların zihninde günümüzde net bir şekilde yaşamaya ve günlük politikayı şekillendirmeye devam ediyor. Derin Tarih’in bu sayısında biz de hafızalarımızı tazelemek, bazı derslerin altını çizmek ve Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından Sırp isyanına odaklanmak istedik. Balkanlar’da artçı sarsıntıları hâlâ hissedilen bir hadise çünkü bu.

“Rumeli’de Kopuşun Başlangıcı: Sırp İsyanları” dosyamızda ilk olarak Dr. Samet Tınas farklı dönemlerde kılıç, diplomasi ve tabiiyet yoluyla yürütülen Osmanlı-Sırp münasebetlerini değerlendirirken Dr. Selim Aslantaş ile hem Balkan hem de Osmanlı tarihini derinden etkileyen Sırp isyanlarının sebeplerini ve Osmanlı’nın bu isyanlarla baş etme yöntemlerini konuştuk. Prof. Dr. Süleyman Uygun başlangıçta bir köylü reaksiyonu olan Sırp ayaklanmasının dış müdahalelerle millî bir isyana dönüşümünü askerî, toplumsal ve yapısal dinamikler üzerinden mercek altına alırken Prof. Dr. Kahraman Şakul Rusya’nın Balkan politikasının agresif arka planına ışık tuttu. Doç. Dr. Hasan Demiroğlu Sırp İsyanları’nı fırsat bilerek Balkanlar’da büyük Ortodoks imparatorluğu hayallerine kapılan Rusya’nın bu emel uğruna yürüttüğü siyasî ve diplomatik faaliyetleri incelerken Prof. Dr. Zafer Gölen 1875 Hersek İsyanı sonrası Rusların da desteğini alarak bağımsızlık ideallerini gerçekleştiren Sırpların Osmanlı’dan kopuşunu kaleme aldı. Vokan Koç ise bir ulus-devletin doğuşunun yanı sıra derin bir sosyo-ekonomik kırılmanın da göstergesi olan Sırp İsyanı’nının romantik destandan sosyolojik gerçekliğe uzanan hikâyesini satırlarına taşıdı.

“Rumeli’de Kopuşun Başlangıcı: Sırp İsyanları” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Ali Emre, Arif Emre Gündüz, Tahir Günay, Deniz Çıkılı, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Türkiye Selçuklularına odaklanma sebeplerimizden bir diğeri de, Anadolu’da Osmanlı öncesinde nasıl bir atmosferin bulunduğunu gözler önüne sermek. Bu sayede hem Anadolu’yu mayalayan dokuyu kavramış hem de Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşuna giden yolun bütün adımlarını görmüş olacağız.

“Selçuklu’nun Anadolu’daki Mührü: Kervansaraylar” dosyamızda ilk olarak Dr. Abdullah Burgu Selçuklular öncesinde Anadolu’daki ticaret hayatının durumunu incelerken Burak Nazif Sarıcı Türkiye Selçuklu Devleti’nin ekonomi temelli politikalarını değerlendirdi. Dr. Hatice Aksoy Selçuklu döneminde Anadolu’yu Uzakdoğu ve Avrupa’ya bağlayan önemli ticaret yollarını satırlarına taşırken Dr. Şeyhmus Nayır Türkiye Selçuklularının kervansaray inşa etme politikalarını değerlendirdi. Dr. Mahmut Demir Anadolu’nun saat gibi işleyen lojistik merkezi olan Selçuklu hanlarındaki kusursuz organizasyonun nasıl işlediğini anlatırken Dr. Selma Dülgeroğlu Türkiye Selçuklu Devleti’nin en önemli teşkilatlarından biri olan ahiliğin toplumsal ve iktisadî hayata olan katkılarını kaleme aldı.

“Selçuklu’nun Anadolu’daki Mührü: Kervansaraylar” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Mustafa Budak, Prof. Dr. Süleyman Berk, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Ali Emre, Tahir Günay, Ayhan Demir, Oktay Türkoğlu, Deniz Çıkılı, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Ayrıca Derin Tarih, asırlar geçse de unutulmayacak büyük zaferimizi ve aziz şehitlerimizi anmak için Ecdadın İzinde Çanakkale -8- ekini tüm okurlarına hediye ediyor.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Derin Tarih olarak, Ramazan ayını bu yönüyle ele aldığımız sayımızla karşınızdayız. İslâm dünyasının acılarla, işgal ve savaşlarla boğuştuğu bir dönemde, Ramazan bir huzur ve sekînet penceresi aynı zamanda. Dış dünyada ne yaşanırsa yaşansın, Ramazan içimize bahar müjdeleri getiriyor. Bu nimetten, kalbimizle baş başa kalabildiğimiz oranda istifade edeceğiz. İşte tam bu noktada, dosyamızın kalplerinize iyi geleceğine inanıyoruz.

“Hilâlin Gölgesinde Yazılan Tarih: Ramazan Zaferleri” ilk olarak Prof. Dr. Adnan Demircan hicretin ikinci yılında Ramazan ayının 17’sinde gerçekleşen Bedir gazvesini kaleme alırken Prof. Dr. Şaban Öz Müslümanların ilk fethi olan Mekke’nin nasıl fethedildiğini yazdı. Prof. Dr. Adem Apak yalnızca askerî bir yürüyüş değil; iman, sadâkat ve kararlılığın da sınandığı tarihî bir dönüm noktası olan Tebük Seferi’nin bilinmeyenlerine ışık tutarken Prof. Dr. Nizamettin Parlak İslâm tarihinin önemli bir evresini teşkil eden Endülüs’te, Ramazan ayına tekabül eden askerî ve siyasî zaferleri gündeme taşıdı. Burak Nazif Sarıcı “İzzeddîn Keykâvus Antalya’yı Nasıl Selçuklu Toprağı Yaptı?” Sorusunun cevabını yanıtlarken Prof. Dr. Mustafa Alican Memlûklerin Moğollar karşısındaki ezici zaferiyle sonuçlanan Ayn Câlût Savaşı’nın meydana getirdiği dönüşümleri değerlendirdi. Prof. Dr. Nadir Karakuş Moğol fırtınasını durdurarak Haçlı umutlarını da tarihin karanlığına gömüldüğü Şakhab Muharebesi’ni yazarken, Sultan Süleyman’ın Ramazan zaferlerinden Belgrad’ın fethini Doç. Dr. Özgür Oral Tebriz’in fethini ise Dr. Samet Tınas kaleme aldı.

“Hilâlin Gölgesinde Yazılan Tarih: Ramazan Zaferleri” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Dr. Arif Emre Gündüz, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Ali Emre, Muhammet Kalkan, Deniz Çıkılı ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Tatlı bir gariplik duygusu gelir.

Kemerler, çeşmeler, minarelerle

Bir eski eserler kâmûsu gelir

Minarelerden en tatlı ezanlar,

Dallardan güvercin “hû hû”su gelir.

Ayşekadın’a gül ve Yıldırım’a

Üçşerefeli’nin kumrusu gelir.

Şu Selimiye’dir, şu Muradiye,

Çinilerden sümbül kokusu gelir.

Karşına ya iki sedef çekmece,

Ya iki mücevher kutusu gelir.

Vezirlerin iki tuğlusu gider,

Arkasından yedi tuğlusu gelir.

Şurada abdest alır Hüdâvendigâr,

Yerden suyu, gökten havlusu gelir.

Dedeler adına “Meriç” demişler,

Sınırdan bir ana kuzusu gelir.

Arda’dan su içer turnalar akşam,

Tunca’ya Tuna’nın kuğusu gelir.

Bir yelpaze acar vadi çiçekten,

Yurdumun şahane tavusu gelir.

Kovanlar, bahçeler birbirlerinin

Ovada, kapu bir komşusu gelir.

Kovanlar, bahçeler, bağlar üstüne

Akşamın ya sisi, ya pusu gelir.

Sular der ki: “Uyu, Edirne’m, uyu”

Mahzun Edirne’nin uykusu gelir.

Sazlardan nilüfer kokusu gelir.

Taşları kararmış bir yol ucunda

Üçşerefeli’nin kapusu gelir.

Şu yana dönersen, Eskicami’nin

Kesilmiş, biçilmiş avlusu gelir.

Atınca üç adım daha ileri,

Bir serin kubbenin kuytusu gelir.

Dünyanın en güzel minareleri

Ve kubbelerin en uslusu gelir.

Türk’ün Trakya’da tapusu gelir.

Mihrabında bir teravih kılmaya

Denizler ardından yolcusu gelir.

Bilsen ki bağrında kanar bir yara,

Yarasını sarmak arzusu gelir.

Mahya olmak için Sultanselim’e,

Göklerden yıldızlar ordusu gelir.

Kubbeler menekşe, şerefeler gül,

Mermerinden çiğdem kokusu gelir.

* * *

Arif Nihat Asya (1904-1975), Adana’dan sürgün olarak geldiği ve kısa bir süre kaldığı Edirne’den öylesine etkilenmişti ki, şehirden ayrılırken arkasında -yukarıda sadece kısmen iktibas ettiğim- muhteşem bir destan bırakmıştı. Edirne böyledir: Osmanlı’nın bu ihtişamlı ve nâzenîn payitahtı, uğrayan herkesi kendisine hayran ve meftun eder.

Derin Tarih’in 34’üncü özel sayısında Edirne dosyamız ile siz kıymetli okurlarımızı selamlıyoruz. Her zamanki gibi, her biri sahasının uzmanı çok sayıda önemli isim özel sayımıza kıymetli katkılarda bulundu. Hepsine okurlarımız adına en içten teşekkürlerimizi sunuyoruz.

Bugün, tarihteki ihtişamını ancak meraklı dostlarıyla ve fısıltıyla paylaşan Edirne’nin hak ettiği ilgiyi görmesi temennilerimizle…

NELER VAR?

Edirne’nin Roma öncesi erken tarihini Prof. Dr. Engin Beksaç kaleme aldı.

Roma ve Bizans dönemindeki Edirne’yi Dr. Özkan Ertuğrul yazdı.

Dünya tarihindeki önemli dönemeçlerden biri olan Adrianopolis Savaşı’nın sebeplerini ve sonuçlarını Prof. Dr. Engin Beksaç değerlendirdi.

Gazi Evrenos, Turhan Bey ve Gazi Mihal Bey gibi Osmanlı Akıncı beylerinin Edirne’nin fethine olan katkılarını ve fetihten sonra yaptırdıkları vakıf eserlerini Doç. Dr. Ayşegül Kılıç yazdı.

Fethinden sonra bir Türk-İslâm şehrine dönüşen Edirne’nin Osmanlı tarihindeki yerini ve önemini Prof. Dr. Fahameddin Başar değerlendirdi.

Edirne’nin Osmanlı minyatür sanatındaki yerini Prof. Dr. Gülgün Yılmaz minyatürler üzerinden inceledi.

Fetihten sonra Edirne’de gerçekleştirilen imar ve ihya faaliyetlerini Doç. Dr. Ayşegül İnginar Kemaloğlu satırlarına taşıdı.

Edirne’nin fethinden sonra inşa edilen en önemli yapılardan biri olan Saray-ı Cedîd-i Âmire’nin inşasını, yıllar içindeki gelişimini ve işgal dönemindeki yıkılışını Prof. Dr. Murat Kocaaslan yazdı.

Edirne’de Osmanlı kültür ve bilim muhitinin nasıl oluştuğunu Dr. Aziz Şakir değerlendirdi.

15 ve 17. yüzyıl arasında Edirne’de faaliyet gösteren medreselerin ve müderrislerinin Edirne’deki izlerini Dr. Orhan Buyuk sürdü.

İlk başkent Bursa’dan sonra Türk tasavvuf geleneğinin önemli bir parçasını teşkil eden Edirne’nin tasavvuf kültürünün oluşumuna ve şehrin manevi kimliğine damgasını vuran mutasavvıflara Prof. Dr. Selami Şimşek mercek tuttu.

Edirne’de ilmin nabzını tutan mekanlardan biri olan Dârulhadis Medresesi’nin eğitim-öğretime olan katkılarını Prof. Dr. Abdullah İmamoğlu yazdı.

Osmanlı kültür mozaiğine pek çok katkıda bulunan Edirne’nin önde gelen şairlerine dair bilinmeyenlere Prof. Dr. Rıdvan Canım ışık tuttu.

Halkarasında “karataşlı mezarlıklar” olarak anılan dikili taşların Edirne tarihindeki önemini Öğr. Gör. Hakan Akıncı yazdı.

Osmanlı’nın ilk selatin camisi olma özelliğine sahip olan Üç Şerefeli Cami’nin Osmanlı mimarlık tarihi açısından önemine Prof. Dr. Engin Beksaç ve Öğr. Gör. Şule Nurengin Beksaç değindi.

Osmanlı medeniyet anlayışının mekânsal bir yansıması olan II. Beyazid Külliyesi’nin Edirne’nin sosyal ve kültürel hayatına olan katkılarını Öğr. Gör. Hakan Akıncı kaleme aldı.

Edirne’nin inkişâfına katkıda bulunan hanedan üyesi kadınların şehirde tesis ettiği vakıf eserlerini Doç. Dr. Hacer Ateş yazdı.

Edirne’de yapılan hanedan düğünlerini ve şenliklerini Dr. Merve Çakır Kolikoğlu’nun satırlarından öğrendik.

Edirne’de ortaya çıkan ve yeniçerilerin sonraki yıllarda sık sık başvuracağı isyan geleneğinin başlangıcını teşkil eden Buçuktepe Vakası’nın detaylarını Öğr. Gör. Hakan Akıncı yazdı.

Mimarî özellikleriyle olduğu kadar efsaneleriyle de ün salmış Selimiye Camii’nin bilinenlerini ve bilinmeyenlerini Prof. Dr. Suphi Saatçi ile konuştuk.

Selimiye’nin kendine hayran bırakan güzellikteki çinilerinin detaylarında gizli anlamları Öğr. Gör. Hakan Akıncı inceledi.

Evliya Çelebi’nin gözünden Edirne tasvirini Prof. Dr. Nurettin Gemici yaptı.

Edirne’nin 15 ve 16. yüzyıllardaki durumunu Batılı seyyahların anlatımıyla Öğr. Gör. Şule Nurengin Beksaç kaleme aldı.

Sultan II. Mustafa’nın tahtan indirilip yerine III. Ahmed’in geçirilmesiyle şehrin siyasî kariyerini noktalayan  Edirne Vakası’nın perde arkasına Doç. Dr. Tahir Sevinç ile birlikte baktık.

Bir hükümet merkezi olmanın yanı sıra Osmanlı’nın en hareketli ticaret merkezlerinden biri olan Edirne’nin ticarî ve üretim hayatını Öğr. Gör. Halûk Kayıcı inceledi.

Edirne’nin ticarî ve sosyal hayatının nabzını tutan tarihî çarşılarını Dr. Tuba Hatipler Çibik ile adımladık.

Edirne’de askerî, sosyal ve meslekî örgütlenmeler olarak karşımıza çıkan Müslüman camiyetleri Dr. Ayşe Zamacı  yazdı.

Nesiller boyu Müslüman halkla sulh ve huzur içinde yaşayan Edirne Yahudilerinin tarihini ve Merve İstil yazdı.

Katolik Bulgarlar ve Bulgar Uniat Hareketi’nin Edirne’deki izlerini Burak Dipevliler sürdü.

Osmanlı-Rus ve Balkan savaşları sırasında Edirne’nin yabancı basındaki tasvirlerini Prof. Dr. Gülgün Yılmaz inceledi.

Edirne’nin tarihî köprülerini Prof. Dr. Zeynep Emel Ekim ile kartpostallar üzerinden adımladık.

Edirne’nin Yunanlılar tarafından 20 Temmuz 1920’de işgal edilmesinden 24 Kasım 1922’ki kurtuluşuna kadarki zorlu süreci Dr. Veysi akın yazdı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

“Vefâtının 50. Yılında Necmeddin Okyay” dosyamızda, Merhum Necmeddin Okyay’ın en yakın ve en uzun süreli talebesi olan Prof. Uğur Derman Okyay’ın doğumu, hayatı, eserleri ve ölümüne dair bilinmeyenleri Derin Tarih okurları için kaleme aldı.

“Vefâtının 50. Yılında Necmeddin Okyay” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Dr. Arif Emre Gündüz, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Ali Emre, Muhammet Kalkan, Deniz Çıkılı, Tahir Günay, Ayhan Demir, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Bu güzel ve nazenin ülkenin yeniden huzura kavuşması duamız eşliğinde, yeni sayımızda hayırla görüşmek üzere…

“Uzak Bir Osmanlı Diyarı: Sudan” dosyamızda ilk olarak Dr. Kaan Devecioğlu Türkiye ve Osmanlı arasında ilişkilerin dinamiklerine odaklanırken Doç. Dr. Abdullah Özdağ  Sudan’daki İngiliz emperyalizmini ve Mehdi Hareketi’ni kaleme aldı. Doç. Dr. Mürsel Bayram Sudan’ın etnopolitik sorunlarının sebeplerini incelerken Fatoumatta Sarr Sudan İç Savaşı’nın temel aktörlerini, hedeflerini, bölgesel ve uluslararası boyutlarını değerlendirdi.

“Uzak Bir Osmanlı Diyarı: Sudan” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Dr. Arif Emre Gündüz, Dr. Samet Tınas, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Ali Emre, Deniz Çıkılı, Mikail Türker Bal, Tahir Günay, Ayhan Demir, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Siyonist öğretiden derin bir şekilde etkilendiği bilahare tespit edilen Rohan, Mescid-i Aksâ’nın yerine Süleyman Mabedi’nin inşasını sağlamayı, sonrasında da Mesih’in gelerek Cennetin Krallığı’nın kurulmasının önünü açmayı planlıyordu. En azından, Aksâ’yı kundaklarken aklındaki teolojik kurgu bu şekildeydi.

Denis Michael Rohan’ın peşinden sürüklendiği ideoloji, Siyonizm’in bilhassa Avrupa ve Amerika’daki Hristiyan çevrelerin içinde nerelere kadar uzandığını bilenler için sürpriz değildi şüphesiz. Rohan, Hristiyan bir Siyonist’ti.

Peki, normal şartlarda tarihî ve teolojik olarak birbirine düşman olması gereken / beklenen Hristiyanlıkla Yahudilik, hangi şartlar altında böylesine iç içe geçebiliyordu? Bir Hristiyan, ne gerekçeyle Yahudilikle özdeşleşen bir politik çerçeveye dâhil olabiliyordu? İki din mensupları arasında iki bin yılı aşkın bir süredir devam eden gerilim, kavga ve hatta kin yok mu olmuştu? İsrail’in Batı’dan gördüğü koşulsuz desteğin arkasında da net biçimde gördüğümüz bu nevzuhur ve melez ideolojinin kaynakları ve dayanakları nelerdi?

Derin Tarih, bu sayısında adeta “yeni ve politik bir din” olarak tanımlanabilecek Hristiyan Siyonizmi’ne odaklanıyor. Son derece güncel, dikkatli bir şekilde ele alınması ve derinlemesine kavranması gereken bir mesele bu. Her zamanki gibi alanında uzman isimlerin katkılarıyla, konunun dört başı mamur biçimde aydınlatıldığı kanaatindeyiz. Dosyamıza katkı sunan bütün isimlere okurlarımız adına teşekkür ederiz.

Yeni sayılarımızda, hayırla görüşmek üzere…

“Dünyayı Ateşe Veren Yeni Politik Din: Hıristiyan Siyonizmi” dosyamızda ilk olarak Doç. Dr. Şule Albayrak Hıristiyan siyonizminin kökenini ve inanç esaslarını satırlarına taşırken Fatma Çetinkaya Hıristiyan siyonizminin teopolitik dönüşümünü değerlendirdi. Hıristiyan siyonizminin ABD dış politikasını nasıl etkilediği konusunu Dr. Servet Doğan kaleme alırken “Evanjelik Hıristiyanlara göre Ortadoğu’da savaş neden devam etmeli?” sorusunun cevabını Prof. Dr. İsmail Taşpınar’dan aldık. İngiliz Hıristiyan siyonistlerin Osmanlı topraklarındaki faaliyetlerinin izini Prof. Dr. Ş. Tufan Buzpınar sürerken Prof. Dr. Kahraman Şakul  Endülüs efsanesinin Yahudi siyonizmin meşruiyet arayışına olan etkisini yazdı.

“Dünyayı Ateşe Veren Yeni Politik Din: Hıristiyan Siyonizmi” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Engin Beksaç, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Ali Emre, Oktay Türkoğlu, Ayhan Demir, Deniz Çıkılı, Tahir Günay, Muhammet Kalkan, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Hayatının sonuna kadar İslâm birliği ve ümmet idealine sadık kalan Emir Şekîb Arslan, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmaması için kendi çapında mücadele etmiş bir isimdi. II. Abdülhamid’e hayranlıkla bağlı olan Emir Şekîb, manda yönetimi başladıktan sonra Fransızlar tarafından Bilâdüşşâm’dan sürgün edilmiş, Avrupa’da yaşadığı sürgünün zorlukları da onu ideallerinden vazgeçirememişti. Emir Şekîb’in ümmet ufku, mağribden maşrıka kadar, coğrafyanın tamamını kapsıyordu. Gittiği her yerde bunun için çalışmış, önder şahsiyetlerle işbirliği yapmış, hiç durmadan konuşmuş ve yazmıştı. Müslümanların Batılılar karşısında geri kalmasının sebeplerine odaklanan çok sayıda metin kaleme alan Emir Şekîb, ardında 20’den fazla kitap ve 2 bin civarında makale bırakmıştı. Dili ve anlatımı öylesine güçlüydü ki, kendisine şu unvan yakıştırılacaktı: “Emîru’l-beyân” (Belagatin ve sözün emiri).

Dürzî kökenlerine rağmen Sünnîliği benimseyen Emir Şekîb Arslan, imparatorluğun dağıldığı ve coğrafyaya sömürgecilerin çöreklendiği zor bir zamanda yaşamıştı. Buna rağmen çizgisini ve itidalini hiç kaybetmedi. Günümüzde, onun torunu Velîd Cumblat, Lübnan siyasetinde önemli bir aktör olarak, dedesinin yolunda yürüyor.

Ancak Ortadoğu’da çoğunlukla Lübnan, Suriye ve İsrail’e dağılmış olarak yaşayan Dürzîlerin hepsi, bugün Emîr Şekîb Arslan’ın mutedil ve makul çizgisine sahip değil. Hatta içlerinde açık bir şekilde Siyonist İsrail ekseninde hareket edenler bile var.

Derin Tarih’in bu sayısında, bölgemizin bu sıra dışı ve gizemli cemaati olan Dürzîleri mercek altına aldık. Günceli ve gündemi daha iyi anlamak adına, geçmişe doğru farklı kulvarlarda seyahatlere çıkarak… Yine beğeneceğiniz bir dosyanın ortaya çıktığına inanıyoruz.

“Ortadoğu’da Gizemli Bir Taife: Dürzîler” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Ahmet Bağlıoğlu Dürzîlerin inanç esasları, tarihteki yeri ve günümüzdeki siyasî konumuna dair detayları kaleme alırken Dr. Tuba Yıldız ile birlikte aydınlatıcı bir sohbet eşliğinde 1017’den günümüze Dürzîlerin tarihî yolculuğuna tanıklık ettik. Prof. Dr. İsmail Taşpınar Fâtımî İsmâilî Şiîliğine aşırı derecede bağlı kimselerin Fâtımî halifesi Hâkim-Biemrillâh’ın ilâh olduğuna hükmederek Dürzîliğin ortaya çıkmasına nasıl ön ayak olduklarını yazarken Fatma Gamze Apraş bayram kutlamalarından dinî ritüellere, Dürzîlerin mûsikî kültürüne dair ilgi çekici detayları satırlarına taşıdı.

“Ortadoğu’da Gizemli Bir Taife: Dürzîler” dosya konusunun haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Dr. Arif Emre Gündüz, Fatih Güldal, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Deniz Çıkılı,  Tahir Günay, Ayhan Demir, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

DÜNE AYNA TUTMAK  

“Bağdat, Ağustos 1099.

Ulu kadı Ebu Saad el-Haravî sarıksız, kafası matem işareti olarak kazınmış bir şekilde, el-Mustazhirbillah’ın geniş divanına bağırarak girer. Peşinde, gözü yaşlı bir sürü yoldaşı vardır. Bunlar onun her sözünü gürültülü bir şekilde onaylamakta ve tıpkı onun gibi, kazıtılmış kafanın altında haşmetli bir sakaldan meydana gelen tahrik edici bir görüntü sunmaktadırlar. Sarayın önde gelenlerinden birkaçı onu sakinleştirmeye çalışır, ama onları horlar bir şekilde iten kadı, salonun ortasına doğru kararlı bir şekilde ilerler, sonra kürsüsünden konuşan bir vaizin coşkulu hitabeti içinde, mertebeleri hiç dikkate almaksızın herkese birden nutuk çeker:

Suriye’deki kardeşlerimizin deve eyeri ya da akbaba midesinden başka oturacak yerleri yokken, siz bir çiçek gibi uçarı bir hayatın içinde, huzurlu bir güvenliğin gölgesinde uyuklamaya nasıl cüret ediyorsunuz? Ne kadar çok kan döküldü! Ne kadar çok güzel kız, tatlı çehrelerini utançtan elleriyle örtmek zorunda kaldı! Yiğit Araplar hakarete alıştılar mı ve kahraman İranlılar şerefsizliği kabul mü ettiler?

Arap vakanüvisler, bu “gözleri yaşlarla dolduracak ve kalpleri coşturacak bir konuşmaydı” diyeceklerdir. Konuşmayı duyan bütün oradakiler iç çekmeleri ve ağlamalarla sarsılmışlardır. Fakat el Haravi, onların hıçkırıklarını istememektedir.

Kılıçlar savaş ateşini canlandırdığında, insanın en kötü silahı gözyaşı dökmektir, der.”

Lübnan asıllı dünyaca ünlü yazar Amin Maalouf, bu anekdotu, kült eseri Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri’nin girişinde aktarır. Hikâyenin devamı, eserin 81’inci sayfasında şöyle anlatılır: “Ebu Saad el Haravi, 19 Ağustos 1099 Cuma günü, arkadaşlarını Bağdat Ulu Camii’ne götürür. Öğlen olup da müminler dört bir yandan cuma namazını kılmaya gelirlerken, ramazan olmasına rağmen saygısız bir şekilde yemek yemeye başlar. Birkaç saniye içinde etrafında öfkeli bir kalabalık birikir, askerler onu tutuklamak üzere yaklaşırlar. Ama Ebu Saad ayağa kalkar ve etrafındakilere sükûnetle, binlerce Müslümanın katledilmesi ve İslâmiyet’in kutsal yerlerinin tahribi karşısında tamamen kayıtsız kalırlarken, birinin orucunu bozması karşısında nasıl bu kadar altüst olmuş gözükebildiklerini sorar. Böylece kalabalığı sus-pus ettikten sonra, Suriye’nin uğradığı felâketleri ve özellikle de Kudüs’ün başına gelenleri anlatır. İbn el Esîr “Mülteciler ağladılar ve ağlattılar” diyecektir.”

Yaklaşık bin yıl öncesinin Ortadoğu’sunu tasvir etmesine rağmen, sahneler ne kadar tanıdık ve yaşananlara kayıtsızlıklar bugünküne ne kadar benzer, öyle değil mi?

Haçlı Seferleri özel sayımızla kıymetli okurlarımızın karşısına çıkarken, tam olarak bu noktaya parmak basmak istedik. Düne ayna tutarak bugünleri daha iyi anlamak ve yarınlara sağlam biçimde hazırlanmak…

Her zaman olduğu gibi, bu özel sayımızda da birbirinden kıymetli hocalarımız önemli makaleler kaleme aldı. Kendilerine müteşekkiriz. Dosyamızın koordinatörü Prof. Dr. Mustafa Alican hocamıza da hassaten teşekkür ederiz.

Yeni özel sayımızda, hayırla görüşmek üzere…

NELER VAR?

“Haçlı” tasavvurunun kritik noktalarını Prof. Dr. Mustafa Alican aydınlığa kavuşturdu.

Anadolu’daki Türk akınlarının Haçlı Seferlerini nasıl tetiklediğini Dr. Kemal Taşcı yazdı.

Haçlı Seferlerinin teolojik arka planına Prof. Dr. Özlem Genç ışık tuttu.

Malazgirt Savaşı’nın Haçlı Seferlerini nasıl tetiklediğini Prof. Dr. Mustafa Alican satırlarına taşıdı.

Haçlı Seferleri öncesi Avrupa’nın siyasî ve sosyal yapısını Doç. Dr. Murat Serdar inceledi.

Clermont Konsili sonrası Papa II. Urbanus’un yaptığı tarihî konuşmanın arka planını ve ilk haçlı seferinin nasıl başladığını Prof. Dr. Birsel Küçüksipahioğlu değerlendirdi.

Türk beylerinin dayanışması ve I. Kılıçarslan’ın yıpratma stratejisi sayesinde Haçlıların Anadolu’da nasıl peş peşe bozguna uğradığını Prof. Dr. Tülay Metin yazdı.

I. Haçlı Seferleri sırasında Haçlıların Antakya’da sergilediği vahşetin detaylarını Dr. Süha Konuk yazdı.

Geniş kitleleri I. Haçlı Seferi’ne katılmaya ikna ederek 20 bin kişilik öncü grupla birlikte Halkın Haçlı Seferini başlatan Pierre l’Ermite’in hayatının bilinmeyenlerine Dr. Serkan Özer mercek tuttu.

Haçlıların 15 Temmuz 1099’da Kudüs’ü aldıktan sonra şehirde gerçekleştirdikleri büyük katliam ve yağmanın kan donduran detaylarını Doç. Dr. Sevtap Gölgesiz Karaca kaleme aldı.

I. Haçlı Seferi sonrasında kurulan Urfa Haçlı Kontluğu, Antakya Prinkepsliği, Kudüs Haçlı Krallığı ve Trablus Haçlı Kontluğu’nun bölgedeki etkilerini ve bıraktığı izleri Arş. Gör. Özcan Evrensel satırlarına taşıdı.

Fatımilerin yanlış stratejik hamlelerle nasıl Haçlılar için kolay bir lokmaya dönüştüğüne Prof. Dr. Ahmet N. Özdal değindi.

1145 yılında Papa III. Eugenius’un çağrısı ile başlayan II. Haçlı Seferi dalgasının Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesut’un yürüttüğü başarılı mücadele ile nasıl sekteye uğradığını Prof. Dr. Ebru Altan’ın satırlarından öğrendik.

Haçlı acımasızlığının en dehşet verici örneklerinden olan Chatillonlu Renaud’un kanlı izini Prof. Dr. Nadir Karakuş sürdü.

Haçlı Seferlerinin en önemli vaizlerinden biri olan Tapınak Şövalyeleri Tarikatı’nın kurucusu Aziz Bernard de Clairvaux’ın etkileyici hitabetiyle önce halkı etkisi altına aldıktan sonra nasıl II. Haçlı Seferi’nin başarızlığının sorumlusu ilan edildiğini Prof. Dr. İsmail Taşpınar’dan öğrendik.

III. Haçlı Seferi sırasında kadın erkek, yaşlı genç demeden büyük bir Müslüman kıyımı gerçekleştiren İngiliz Kralı Aslan Yürekli Richard’ın Akkâ’da gerçekleştirdiği bu vahşetinin detaylarını Doç. Dr. Rıfat İlhan Çelik yazdı.

Haçlı ordularına karşı kazandığı zaferlerle Kudüs’ü yeniden İslâm topraklarına katan, adaleti ve cömertliğiyle çağının ötesine geçen büyük komutan Salâhaddîn Eyyûbî’nin örnek hayatına dair bilinmeyenlere Doç. Dr. Fatma İnce Sancaklı ışık tuttu.

Salâhaddîn Eyyûbî’nin yaşadığı kıran kırana çarpışmalar sırasında meydana gelen şefkat timsali ilginç hadiseleri, hem dinî işlerinde danışmanlığını hem de devlet işlerinde başta elçilik olmak üzere kazaskerliğini icra eden bir devlet adamı, fakih ve tarihçi Bahâeddin İbn Şeddâd’ın yazdıklarından iktibasla bize Doç. Dr. Fatma Çapan sundu.

1187’de cihad bayrağını açaıp aynı sene Hıttîn’de bir Haçlı ordusunu darmadağın ederek Kudüs’ü fetheden Salâhaddîn Eyyûbî’nin bu kutlu mücadelesine Doç. Dr. Kâzım Uzun’un satırlarıyla şahit olduk.

Edebiyattaki ve sinemadaki Salâhaddîn Eyyûbî tasvirini kitaplar ve filmler üzerinden Doç. Dr. Galip Çağ inceledi.

Alman İmparatoru Friedrich Barbarossa, İngiltere Kralı (Arslan Yürekli) Richard ve Fransa Kralı II. Philippe Auguste komuta ettiği III. Haçlı Seferinin sonucunda, Akkâ’nın nasıl haçlıların eline geçtiği sorusunun yanıtını Doç. Dr. Vural Öntürk’ün satırlarından aldık.

Kudüs’ü kurtarma amacıyla başlatılan ancak amacından saparak 1204 yılında İstanbul’un Latinler tarafından ele geçirilip yağmalanmasıyla sonuçlanan IV. Haçlı Seferi’nin detaylarını Prof. Dr. Gülay Öğün Bezer yazdı.

I. Haçlı Seferi sonucunda, İstanbul’un ele geçirilmesiyle kurulan ve Hıristiyan dünyasını bölmekten, Bizans’ı çökertmekten başka bir işe yaramayan Latin İmparatorluğu’nun kısa süren hakimiyet yıllarını Doç. Dr. Öner Tolan kaleme aldı.

Doğu ve Batı Hıristiyan dünyası arasındaki ilişkileri kökten sarsan Latin istilasına karşılık Bizans soylularının Bizans’ın devamlılığını sağlayacak devletler kurarak Haçlılara karşı verdikleri mücadeleye Prof. Dr. Yusuf Ayönü ile şahit olduk.

İslâm kaynaklarında Haçlıların nasıl tasvir ve tavsif edildiğini Prof. Dr. Aydın Usta inceledi.

III. Haçlı Seferi’nden itibaren kara yolunun yerine deniz yolunun tercih edilmesiyle birlikte önem kazanan denizcilik faaliyetlerinin, Akdeniz’i nasıl ticarî ve askerî merkez haline getirdiğini Doç. Dr. Burak Gani Erol değerlendirdi.

1212 yılında Kudüs’ü Müslümanların elinden kurtarmak amacıyla Almanya ve Fransa’dan yola çıkan çocukların başlattığı fakat açlık, hastalık gibi nedenlerle büyük bir kısmının ölmesiyle  sonuçlanan Çocuk Haçlı Seferlerinin çarpıcı detaylarına Doç. Dr. Gülşen İstek ışık tuttu.

Son büyük sefer olarak bilinen ve Mısır’da büyük hayal kırıklığıyla sonuçlanan V. Haçlı Seferi’nde başarısızlığa sebebiyet veren stratejik hatalara Dr. Sebahattin Çelik değindi.

Papalığın, pagan topluluklarına Hıristiyanlığı yaymak ve bereketli arazilerine sahip olmak için Kuzey Avrupa’da yürüttüğü misyonerlik faaliyetlerini Doç. Dr. Halil Yavaş yazdı. 

“Haçlılar paralı asker mi, yoksa silahlı hacı mı?” Sorusunun cevabını Prof. Dr. Kahraman Şakul’dan aldık.

Haçlı Seferleri’nin Yakın Doğu ekonomisini felce uğratan etkilerini Dr. Devrim Burçak kaleme aldı.

Haçlı şövalyelerinin yıkım tarihini 5 askerî tarikat üzerinden Metin Taha Yılmaz inceledi.

Kraliçelerden, yemek yapıp su taşıyan kadınlara… Haçlı Seferlerinde aktif rol alan kadınları Doç. Dr. Gülşen İstek satırlarına taşıdı.

I. Haçlı Seferi’nin perde arkasını Dr. Mehmet Sait Sütçü araladı.

Askerî bir zorunluluk olmanın yanında, bir “varlık sebebi” işlevi de görmüş olan Haçlı kalelerini Dr. İbrahim Güneş ile adımladık.

Fransa Kralı IX. Louis’nin başarısızlığıyla birlikte Doğu Akdeniz’deki umutları da söndüren VII. Haçlı Seferi’nin detaylarını Dr. Songül Dumlupınar Alican’dan öğrendik.

Haçlı tarihinin en sancılı ve sonuçsuz girişimlerinden olan VIII. ve IX. Haçlı Seferlerini  Prof. Dr. Ünal Taşkın yazdı.

Türk-İslâm dünyasının en parlak sultanlarından biri olan Memlûk Sultanı Baybars’ın Haçlılarla olan mücadelesine Prof. Dr. Altan Çetin ile birlikte yakından şahit olduk.

Asırlar süren Osmanlı-Haçlı savaşlarına Prof. Dr. Fahameddin Başar mercek tuttu.

Türkiye’deki Haçlı tarih yazımı ve araştırmalarına dair yapılan çalışmaları Dr. Esra Çıplak değerlendirdi.   

Ortaçağ’dan Modern Batı’nın seküler mitolojisine uzanan Haçlı ideolojisinin serüvenini Prof. Dr. Fatih Durgun kaleme aldı.

Haçlılar tarafından kimi zaman dostluk kimi zaman ihanete şahit olan Ermenilerin Haçlılarla olan çalkantılı ilişkilerini Prof. Dr. Mehmet Ersan yazdı.

Haçlılara karşı adeta İslâm dünyasının kalkanı hâline gelen Memlûklerin üç asır boyunca verdiği mücadeleleri Prof. Dr. Süleyman Kızıltoprak’ın satırlarından öğrendik.

Haçlı Seferleri sırasında Doğu ve Batı arasında yaşanan ekonomik, kültürel ve teknolojik  etkileşimlerin sonuçlarını Dr. Bedia Göktepe değerlendirdi.

Haçlı Seferlerinin metal müzik grupları tarafından; güç, kimlik ve ideolojik anlatı bakımından nasıl işlendiğini şarkılar üzerinden Doç. Dr. Gökhan Kağnıcı inceledi.

Kökleri Haçlı Seferleri ve Reconquista hareketine kadar uzanan İslamofobi’nin tarih boyunca meydana getirdiği yıkıcı etkileri Dr. Âdem Üstün Çatalbaş kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

“Selçuklu’nun Taçsız Sultanları: Anadolu’yu Mayalayan Dervişler” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Mustafa Alican İslâm tarihine yeni bir yön veren Selçukluların eliyle, tasavvufî geleneğin kurumsallaşarak İslâm dünyasının dört bir yanında nasıl faaliyet gösterdiğini incelerken Prof. Dr. Mustafa Kara ile Horasan’dan Anadolu’ya, Selçuklular ve tasavvufî hareketler arasındaki ilişkileri konuştuk. Prof. Dr. Ahmet Ocak Selçuklular döneminde açılan Nizâmiye Medreseleri ile yetişerek, eserleri ve talebeleriyle Sünnî tasavvuf anlayışını yayan  öncü ve örnek şahsiyetleri kaleme alırken Dr. Rauf Kahraman Ürkmez Anadolu’nun dinî ve kültürel dokusunu kalıcı biçimde şekillendiren Selçuklu Anadolu’sundaki sûfî çevreleri yazdı. Prof. Dr. Kadir Özköse Selçuklu sultanlarının sûfîlerle olan ilişkisini değerlendirirken Doç. Dr. Kemal Ramazan Haykıran Anadolu’nun manevî toprağını bereketlendiren şahsiyetlerden biri olan Sadreddin Konevî’nin örnek hayatını satırlarına taşıdı.

“Selçuklu’nun Taçsız Sultanları: Anadolu’yu Mayalayan Dervişler”  dosya konusu haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Arif Emre Gündüz, Deniz Çıkılı, Şeyma Üstün, Ayhan Demir ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Kıymetli okurlarımız, bu ay bir Fransız hükümdarının hayat hikâyesini ve icraatlarını ihtiva eden bir dosyayla karşılarına çıkmamıza belki şaşırmış olabilirler. Ancak “Güneş Kral” XIV. Louis, sadece bir Avrupa kralı değil, aynı zamanda kendi döneminde Osmanlı İmparatorluğu ile geliştirdiği ilişkiler sebebiyle bizim tarihimizde de rolü bulunan bir siyasî aktör. Köprülüler dönemiyle çakışan saltanatı sırasında XIV. Louis’nin Osmanlı ülkesine yaklaşımı ve Paris’le İstanbul arasında tesis edilen münasebetler hem Fransa’yı hem de Osmanlı’yı derinden etkiledi. Öyle ki sonraki yüzyıllar boyunca bile iki ülke arasındaki ilişkilere bu uzun zaman diliminin gölgesi düştü.

“Güneş Kral: XIV. Louis” dosyamızda ilk olarak, Fransa ve Osmanlı İmparatorluğu tarihi üzerine çok sayıda seçkin esere imza atan saray ve hanedan tarihçisi Philip Mansel ile XIV. Louis döneminde Fransa – Osmanlı ilişkilerini konuşurken Prof. Dr. İsmail Taşpınar’dan XIV. Louis’nin din politikasının protestanlar üzerine olan etkisini öğrendik. Prof. Dr. Kahraman Şakul Köprülüler döneminde XIV. Louis ile yürütülen stratejik ilişkilerin perde arkasını aralarken Doç. Dr. Fatih Gürcan Versay Saray’ından Place Vendome Meydan’ına Güneş Kral’ın mimari eserlerini inceledi.

“Güneş Kral: XIV. Louis” dosya konusu haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prf. Dr. Mustafa İsmet Uzun, Dr. Ahmet Uçar, Enver Beşinci, Arif Emre Gündüz, Deniz Çıkılı, H. Yıldırım Ağanoğlu, Oktay Türkoğlu, Şeyma Üstün, Ayhan Demir ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Çin, Japonya ve Tayland’la diplomatik ve ticarî bağlantılar kurmak üzere oluşturulan Eulenburg heyetine dâhil olan Alman coğrafyacı Ferdinand Freiherr von Richthofen (1833-1905), sonraki birkaç yıl boyunca devam eden çalışmaları sırasında özellikle Çin’e yoğunlaşmıştı. 1868-1872 arasında Çin’e tam yedi uzun yolculuk yapan von Richthofen, o dönemde tamamen kapalı kutu olan bu coğrafyayı derinlemesine keşfetmiş, özellikle Çin’den doğuya uzanan ticaret rotaları hakkında çarpıcı araştırmalara imza atmıştı. Bir terim olarak “İpek Yolu” ifadesini von Richthofen’e borçluyuz.

İpek Yolu, sadece bir ticaret ve alışveriş rotası değildi hiç şüphesiz. Çin’den ta Akdeniz kıyılarına kadar -bazen birkaç kola ayrılmış biçimde- yaklaşık 6 bin 500 kilometre boyunca uzanan İpek Yolu, aynı zamanda bir kültür ve medeniyet yoluydu. Müslümanların hafızasında her birinin ayrı birer ağırlığı bulunan kadim şehirler, İpek Yolu üzerinde sıralanmıştı: Turfan, Gülce, Aksu, Hoten, Kaşgar, Hokand, Semerkand, Buhara, Belh, Merv, Nişâbûr, Bağdat, Şam, Gazze, Kahire, Halep, Antakya, İstanbul…

Dört büyük çöle ve bu çöllerin etrafına sıralanmış dört büyük havzaya da ev sahipliği yapıyordu İpek Yolu: Gobi ve Taklamakan çölleri (bugünkü Moğolistan ve Doğu Türkistan), Kızılkum ve Karakum çölleri (bugünkü Özbekistan ve Türkmenistan). Yedişehir Havzası (bugünkü Doğu Türkistan) ile Fergana, Buhara ve Harezm havzaları (üçü de bugünkü Özbekistan). İslâm tarihinin 1200’lere kadarki dönemini okuyan herkesin gözü ve gönlü, bu coğrafyanın şehirlerine odaklanacaktır. İpek Yolu’nun bir Müslüman için anlamını daha da derinleştirecek bir odaklanmadır bu.

1800’lerde Rusya ve Britanya İmparatorluğu arasında yıkıcı bir rekabete (“Büyük Oyun”) sahne olan İpek Yolu coğrafyası, bugün yine çeşitli yarış ve rekabetlerin konusudur. Tarihteki anlamıyla İpek Yolu bugün artık fiilen var olmasa da, çeşitli projeler ve planlamalarla, bölge öneminden herhangi bir şey yitirmiş değildir.

Derin Tarih olarak İpek Yolu’nu müstakil bir özel sayının konusu haline getirirken, sizleri işte tüm bu ayrıntıları içinde barındıran çok boyutlu ve çarpıcı bir yolculuğa çıkarmak istedik. Dünü, bugünü ve hatta yarınıyla İpek Yolu’nu kavramak, medeniyet havzalarımızdan en önemlilerini barındıran bir coğrafyayı da derinlemesine anlamak demek zira.

Bu sayımızın hazırlanması, Prof. Dr. Kahraman Şakul Hocamızın incelikli planlaması ve olağanüstü gayretleriyle mümkün oldu. Kendisine okurlarımız adına en içten teşekkürlerimizi sunuyoruz.

Yeni özel sayılarımızda buluşmak üzere…

NELER VAR?

Binlerce yıllık ticaret güzergâhını ilk kez “İpek Yolu” ismiyle kavramsallaştıran Alman bilgin Ferdinand von Richthofen’ın hayatını ve çalışmalarını Metin Taha Yılmaz kaleme aldı.

İç Asya’nın kızgın kumlarının altında gömülü olan kadim medeniyetleri, yaptıkları keşif seferleri ve arkeolojik çalışmalarla gün yüzüne çıkaran Avrupalı kâşifler Marc Aurel Stein, Paul Pelliot ve Sven Hedin’in İpek Yolu’ndaki izlerini Arş. Gör. Dilek Taş sürdü.

İlk İpek Yolu seyahatlerini ve zamanla rotanın oluşmasını Hilmi Çalış satırlarına taşıdı.

At sırtında kurdukları siyasî düzen ve askerî üstünlük kadar ticaretten de beslenen İskitler’in İpek Yolu’nun erken güzergâhlarını nasıl şekillendirdiğini Prof. Dr. Kahraman Şakul yazdı.

Bugün adı neredeyse unutulmuş olan İpek Yolu’nun en sessiz aktörlerinden Yüeçiler ve onların ardılları Toharlar’ın tarihine dair bilinmeyenlere Doç. Dr. Hakan Aydemir ışık tuttu.

İpek Yolu’nun Çin’den Akdeniz’e uzanan deniz güzergâhını Prof. Dr. Kahraman Şakul yazdı.

Çin’in İpek Yolu ticaretiyle Batı’dan aldığı 10 şeyi Prof. Dr. Kahraman Şakul kaleme aldı.

İpek Yolu ticaretiyle Doğu’dan Batı’ya miras kalanları 10 örnek üzerinden Munise Şimşek inceledi.

Tundradan bozkıra, çölden vahalara uzanan İpek Yolu güzergâhında coğrafyanın tarihe nasıl yön verdiğini Prof. Dr. Faisal Husain’in satırlarından öğrendik.

Büyük İskender’den Roma’ya uzanan Doğu-Batı etkileşiminin hem diplomatik hem de fikrî bir serüven olarak takibini Doç. Dr. Oğuz Yarlıgaş yaptı.

İnşa ettikleri şehirlerle, taşıdıkları metinlerle, yazdıkları kitaplarla, dönüştürdükleri dillerle İpek Yolu’na yön veren Soğdların İpek Yolu’ndaki izini Dr. Başak Kuzakçı sürdü.

6-8. yüzyıllardaki Türk-Soğd İlişkilerini arkeolojik veriler ışığında Dr. Csılla Balogh inceledi.

İpek Yolu’nun en müreffeh dönemine tekabül eden Tang Hanedanlığı’nın İpek Yolu üzerinde uyguladıkları yasaları, düzenlemeleri ve karşılıklı ilişkileri Doç. Dr. Zhu Chuanzhong değerlendirdi.

İpek Yolu’nun kuzey hattına, iki güçlü bozkır devleti olan Göktürkler ve Hazarlar üzerinden Prof. Dr. Altay Tayfun Özcan mercek tutu.

İpek Yolu’nun iki gözü kara imparatorluğu Karahanlılar ve Karahıtaylar’a dair bilinmeyenlere Prof. Dr. Kahraman Şakul değindi.

València’dan yola çıkarak İskenderiye, Mekke, İsfahân, Nişabur ve Kâşgar gibi önemli ilim ve ticaret merkezlerinden geçerek Bağdat’a ulaşan Ebü’l-Hasen Sa‘dülhayr’in ticaret ile ilim arasındaki hayatına Doç. Dr. Muhammed Enes Topgül ışık tuttu.

İpek yolundaki ilim durakları olma özelliğini taşıyan medreselerin İslâm tarihi açısından önemine Doç. Dr. Harun Yılmaz dikkat çekti.

İpek Yolu’nu ribatlarla, kervansaraylarla, ışık kuleleriyle donatarak Doğu’dan Batı’ya yayılan bir medeniyetin temelini atan Büyük Selçukların İpek Yolu’ndaki faaliyetlerini Prof. Dr. Cihan Piyadeoğlu satırlarına taşıdı.

İpek Yolu ticaretinin Moğol İmparatorluğu’nu nasıl güçlendirerek dönemin süper gücü haline getirdiğini Prof. Dr. Altay Tayfun Özcan değerlendirdi.

Ortaçağ Avupa’sında var olduğuna inanılan güçlü bir Hıristiyan rahip-kral olan Prester John efsanesinin İpek Yolu boyunca dolaşan ticarî mallar, insanlar ve hikâyelerle birlikte yayılarak nasıl Avrupalıların umudu olduğunu Prof. Dr. Fatih Durgun yazdı.

İbn Battûta’nın efsaneleriyle Marco Polo’nun gözlemlerini aynı sayfada bir araya getirerek geniş bir dünyayı tasvir etmesinin yanı sıra “Türkiye” adının yer aldığı ilk dünya haritasını da içinde barındıran El Atlas catalán ya da Mapamundi de los Cresques olarak bilinen Katalan Atlası’na dair bilinmeyenlere İbrahim Aybek ışık tuttu.

Seyahatnâmelerinde İpek Yolu’na dair önemli bilgiler veren üç kıymetli seyyah; Tudelalı Benjamin, Marco Polo ve İbn Battûta’nın İpek Yolu üzerinde dolaşan bilgi, otorite ve aidiyet biçimlerinin farklılığını ve birbiriyle nasıl iç içe geçtiğini Muhammet Topal inceledi.

İbn Battûta ve İbn Haldûn’un İpek Yolu’ndaki maceralarına Ozan Sağsöz ile ortak olduk.

Ticari ürünlerin yanında hikâyelerin de dolaştığı bir güzergâh olan İpek Yolu’nda anlatılan Türk halk hikayelerini en bilinen örnekler üzerinden Prof. Dr. Metin Özarslan inceledi.

Osmanlıların ulaşım ve haberleşme ağı olan Menzil Teşkilâtı’nın İpek Yolu güzergâhındaki idarî, askerî ve istihbarî faaliyetlerini Prof. Dr. Cemal Çetin’in satırlarından öğrendik.

Floransalıların ipek alışverişi yaptığı, kozaların mezatla satıldığı, helvaların kaynadığı önemli bir ticaret merkezi olan Koza Han’ın İpek Yolu ticareti açısından önemine Samet Altıntaş değindi.

Osmanlıların Baharat Yolu’ndaki faaliyetlerine Prof. Dr. Kahraman Şakul ile yakından baktık.

Ateşli silahların ve taktiklerin İpek Yolu kervanlarıyla nasıl Güneydoğu Asya ve Doğu Asya’ya taşındığını Prof. Dr. Kahraman Şakul yazdı.

Mir’âtü’l-Memâlik adlı eserinde Osmanlı denizciliğine ve İpek Yolu ticaretine dair enteresan bilgiler veren Seydi Ali Reis’in yolculuklarına dair detayları Prof. Dr. Kahraman Şakul satırlarına taşıdı.

İpek Yolu’nun son varislerinden olan Ermeni tâcirlerin 16-18. Yüzyıllardaki faaliyetlerini Sadık Müfit Bilge’den öğrendik.

9. yüzyıldan itibaren İpek Yolu ticaretinde önemli rol oynayarak yeni güzergâhlar oluşturan Rusların Kuzey İpek Yolu’ndaki etkilerini Dr. Sekan Keçeci yazdı.

İpek Yolu güzergâhlarını kullanarak batı bozkırlarına ulaşan son göçebeler olan Kalmukların, inancına ve Budist tapınaklarına dair ilginç bilgileri bize Seyfi Çelebi ve Evliya Çelebi’den kesitlerle Prof. Dr. Kahraman Şakul verdi.

Tıpkı baharat ya da halı gibi İpek Yolu ticaretinde dolaşıma sokulan kölelerin ticaretteki önemini, Türkistan’daki köle pazarları örneği üzerinden Doç. Dr. Mesut Karakulak inceledi.

Cihan Harbi sırasında Osmanlı istihbaratının İpek Yolu’nun uzak duraklarından olan Hindistan’daki faaliyetlerini Dr. Somer Alp Şimşeker değerlendirdi.

Avrasyacılık ve Heartland ekseninde kara yollarını öne çıkararak yeniden oluşturulmak istenen İpek Yolu çalışmalarının detaylarını Dr. Serkan Keçeci yazdı.

“Japonya’nın Türk Devletleri Teşkilatı’na angajmanı neden önemli?” Sorusunun cevabını Doç. Dr Sinan Levent aradı.

2013’ten beri atılan adımlarla Yeni İpek Yolu projesinin Çin ve Özbekistan’ın ortak menfaatleri doğrultusunda nasıl gerçekleşmeye başladığını Alireza Hodaei inceledi.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

“Osmanlı’da Saray Merasimleri” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Abdülkadir Özcan I. Ahmed’den itibaren saltanatın sonuna kadar İstanbul’da icra edilen cülûs ve kılıç kuşanma törenlerinin detaylarına yeniden bakmamızı sağlarken Sanat Tarihçisi Fatih Ökmen pek çok mesaj ve sembol barındıran cülüs merasimlerini minyatürler üzerinden inceledi. Arif Emre Gündüz hükümdarın her Cuma günü halkla buluşup bütünleşmesine vesile olan Cuma Selâmlığı merasiminin bilinmeyenlerini arşiv belgeleri üzerinden aydınlatırken Prof. Dr. Dündar Alikılıç en şaşaalı şenliklerden biri olan şehzadelerin sünnet merasimlerini kaleme aldı. Prof. Dr. İbrahim Yıldırım Osmanlı sultanları için devletin gücünü ve ihtişamını dosta düşmana göstermenin en iyi yolu olan elçi kabul törenlerinin merak uyandıran detaylarına bakmamızı sağlarken Prof. Dr. Halide Arslan Osmanlı sarayında mübarek gün ve gecelerin nasıl kutlandığını anlattı. Prof. Dr. Gülgün Yılmaz Her biri, ayrıntılarıyla sadece bir “an”ı değil, bir imparatorluğun “güç, düzen ve meşruiyet” anlayışını yansıtan Osmanlı minyatürlerindeki merasim sahnelerini incelerken Prof. Dr. Kahraman Şakul bol savaşla geçen Köprülüler Devri’ndeki askerî merasimleri satırlarına taşıdı.

“Osmanlı’da Saray Merasimleri” dosya konusu haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Ünal Kılıç, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Deniz Çıkılı, Oktay Türkoğlu, Tahir Günay, Ayhan Demir, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Derin Tarih olarak, Keşmir dosyamızla karşınıza çıkarken, mesafe bakımından uzak olsa da aslında çok yakın ve aşina bir meseleyi ele aldığımızı belirtmek isteriz. Alanında yetkin ve kıymetli isimlerin katkı sunduğu dosyamızı ilgiyle okuyacağınızı düşünüyoruz.

“Paylaşılamayan Coğrafya: Keşmir” dosyamızda ilk olarak Öğr. Gör. Deniz Çıkılı Keşmir’in İslâmî tarihini kaleme alırken Doç. Dr. Davut Şahbaz 1947 yılında Britanya İmparatorluğu’nun bölgeden çekilmesiyle başlayan Keşmir ihtilafının tarihî seyrini değerlendirdi. TİKA Uzmanı Gökhan Umut Keşmir’de yaşanan son gelişmeler ışığında meydana gelen yeni stratejik kırılmaları incelerken Doç. Dr. Mehmet Özay Türkiye’nin Keşmir sorununda nerede durduğunu, Prof. Dr. İsmail Taşpınar ise Hz. İsa’nın mezarının Keşmir’de mi olduğu sorusunu yanıtladı.

“Paylaşılamayan Coğrafya: Keşmir” dosya konusu haricinde ise Prof. Dr. Çiçek Derman, Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Dr. Ahmet Uçar, Arif Emre Gündüz, Enver Beşinci, Mehmed Mazlum Çelik, Ayhan Demir, Nuri Durucu, İbrahim Halil Güvenç, Tahir Günay, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Derin Tarih’in bu sayısında, siz kıymetli okurlarımıza küçük bir sürpriz yapmak ve belki de hiç beklemediğiniz bir dosyayla karşınıza çıkmak istedik: Osmanlı’da Delilik ve Deliler.

Osmanlılar, akıl hastalıkları ve delilik hakkında ne biliyorlardı? “Deli” kime denirdi? “Mecnun” ve “meczup” ile deli arasındaki fark neydi? Deliliğin teşhisi ve tedavisi nasıldı? Akıl hastanelerinin atmosferine dair detaylar nelerdi? Akıl hastanelerinde uygulanan yöntemler hangileriydi? Toplum, delilere nasıl yaklaşırdı? Devletin akıl hastalıklarına uğrayan vatandaşları için aldığı önlemler nelerdi?

Tüm bu sorulara ve daha fazlasına cevapları içeren dosyamızı okurken, evvela Osmanlı’nın adeta bugünkü uluslararası modern psikoloji derneklerinin hazırladığı biçimde bir “hastalıklar ve teşhisler rehberi” oluşturduğunu göreceksiniz.

 “Osmanlı’da Deliler ve Delilik” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Nil Sarı modernleşme öncesi Osmanlı tıbbında akıl ve sinir hastalıklarının sınıflandırılmasını satırlarına taşırken Prof. Dr. Rüya Kılıç ile Osmanlı’da akıl hastalıklarının nasıl kategorize edildiğini ve ne tür tıbbî tedavilerin tatbik edildiğini konuştuk. Uzman Klinik Psikolog Şule Yüksel Özkaya Osmanlı klasik döneminde psikolojik hastalara uygulanan maddî ve manevî tedavi yöntemlerini değerlendirirken Prof. Dr. Nurullah Koltaş Keçeli Dede’den İlyâs Divâne Şüca Efendi’ye, Hızır Âşık’tan Kelbî Hasan Baba’ya İstanbul’un Âkil divânelerini kaleme aldı. Prof. Dr. Hayrettin Kara Osmanlı kültürünün,  başka bir çağdaş kültürde cadı kabul edilen kişileri nasıl mecnun olarak telakki edip yerleşim alanlarına, ahalinin arasına dahil ettiğini incelikle teşhis ederken Tahir Günay Müslüman-Türk hekimlerin akıl hastalarını tedavi için kullandıkları mûsikînin hastalar üzerindeki tesirini yazdı Prof. Dr. Kahraman Şakul ise 15. yüzyılın sonlarından 1829’a dek türlü vesilelerle kendilerinden bahsettiren Osmanlı ordusunun merak uyandıran en gizemli birimi olan delilere dair bilinmeyenlere ışık tuttu.

“Osmanlı’da Deliler ve Delilik” konusu haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Prof. Dr. Mustafa İsmet Uzun, Prof. Dr. İsmail Taşpınar, Enver Beşinci, Cem Kumuk, H. Yıldırım Ağanoğlu, Deniz Çıkılı, Ayhan Demir, Metin Taha Yılmaz, Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

“ABD’nin Saplandığı Bataklık: Vietnam” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. M. Vedat Gürbüz Vietnam Savaşı’nın dünya ve Amerikan tarihine yansımalarına ışık tutarken Prof. Dr. İnci Sökmen Alaca ABD’nin Vietnam Savaşı’ndaki mağlubiyetinin perde arkasında yaşananları inceledi. Dr. Mehmet Ali Gazi “Hanoi Hannah” yayınları ekseninde Vietnam’da radyo dalgalarının ABD askerleri ve savaş gücü üzerindeki güçlü etkilerini kaleme alırken Metin Taha Yılmaz Vietnam Savaşı’nın ortasında, iki farklı cephede işlenen Mỹ Lai ve Huế katliamlarını tarafların değil, kurbanların gözünden anlattı. Dr. Rıza Kurtuluş ise, Vietnam’da geleneklerine ve inançlarına tutunarak ayakta kalan yaşayan Müslüman azınlık olan Çamlar’ın hikayesini satırlarına taşıdı.

“ABD’nin Saplandığı Bataklık: Vietnam” dosya konusu haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Prof. Dr. Kahraman Şakul, Prof. Dr. Mustafa Budak, Prof. Dr. Hilal Kazan, Dr. Ahmet Uçar, Enver Beşinci, Deniz Çıkılı, Ayhan Demir, Şeyma Üstün, Tahir Günay ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

“Kavranması, üzerinde konuşulması ve yorumlanması en zor tarikat hangisidir?” diye sorulsa, cevap muhtemelen “Bektaşîlik” olurdu. Bunun, tarihin derinliklerine doğru uzanan bazı makul ve somut sebepleri var:

Evvela, teşekkül devresinin başlangıcı olarak ifade edilen Babaî İsyanı’nın doğduğu siyasî, sosyal ve ekonomik şartların dikkatlice çözümlenmesi, bir müşkül olarak önümüzde duruyor. Erken dönem Osmanlı fetihlerine katılarak Rumeli’ye akın eden ilk Bektaşîlerin -ki o zaman henüz bu isimle anılmıyorlardı- zihin ve ruh dünyası da keza yakından tetkik edilmelidir.

Hayatı tümüyle menkıbelerle örülü durumdaki Hacı Bektâş-ı Velî’nin tarihî bir şahsiyet olarak gerçek portresini çıkarmak, konuyla alâkalı bir başka zorluktur. Dönem kaynaklarında neredeyse kendisine hiç atıf yapılmayan Hacı Bektaş’ın bilahare büründürüldüğü “mitolojik” karakter, hem şahsını hem de adını verdiği tarikatı doğru bir bağlama oturtmayı güçleştirmektedir.

Bektaşîliğin Osmanlı İmparatorluğu’nun vurucu gücü durumundaki Yeniçerilerle bağlantısı ve Osmanlı müesses nizamının dinî algısıyla Bektaşîliğin münasebetleri, odaklanmak gereken bir diğer noktadır. 1826’da devletin nihaî demir yumruğunu yiyinceye kadar tarikatın geçirdiği dönüşümler, aynı zamanda Osmanlı dinî ve siyasî tarihinin de ayrıntılı biçimde okunmasını gerektirmektedir.

Ekonomik kudret bağlamında, Bektaşîliğin kendine has yapısı, onu diğer tarikatlardan ayırmaktadır. Özellikle Osmanlı taşrasındaki dergâh ve tekkelerin aynı zamanda birer iktisadî işletme olduğu düşünüldüğünde, Bektaşîliğin serencamının yüzyıllar içinde siyasetin yanı sıra ekonomik dalgalanmalar eşliğinde de okunması gerektiği görülmektedir.

Bektaşîlik üzerindeki Hurufilik ve Şia etkileriyle tarihî süreç içinde bu unsurların tarikatın şekillenmesinde oynadıkları roller, yine konuyu kavramayı güçleştiren noktalardandır. Klâsik anlamda Şiî inanç dünyası içinde mütalaa edilemeyecek farklılıklar içeren Bektaşîliğin, Anadolu-İran ekseninde nereye oturtulacağı, ciddi bir meseledir.

Hem mensuplarının yaşantısı ve din algısı hem de yüzyıllar içinde oluşan literatür düşünüldüğünde, Bektaşîliğin Sünnî İslâm’a ciddi bir mesafesinin bulunduğu, inkâr edilemez bir hakikattir. Şu durumda, Bektaşîliğin ana akım İslâmî yorumlarla ilişkisi de, çözümlenmesi gereken bir problem olarak karşımızda durmaktadır.

Nihayet, Bektaşîliğin Müslümanların geneli nezdinde “meşkuk” ve “merdud” durumdaki mahfillerle oldukça yakın ilişkiler geliştirmesi (1826’dan sonra masonlarla girilen derin angajmanlar veya son dönemde bazı Bektaşî ileri gelenlerinin İsrail’le aynı karede görünmesi vb.), karşı karşıya bulunulan tablonun ayrıntıları konusunda zihinleri bulandırmaktadır.

Derin Tarih olarak, Bektaşîlik dosyasıyla karşınıza çıkarken, tüm bu ve benzeri zorlukları zihnimizin bir kenarında tutarak çalıştık. Uzman isimlerin yetkin katkılarıyla, manzaranın biraz olsun netleştiğini umuyoruz.

Yeni özel sayılarımızda, hayırla görüşmek dileğiyle…

NELER VAR?

Ortaya koyduğu tasavvufî söylemlerle bilhassa kırsal kesimdeki geniş Türkmen kitleler üzerinde etkili olan Hacı Bektâş-ı Velî’nin hayatını ve Bektaşîliğin nasıl kurulduğunu Prof. Dr. Haşim Şahin kaleme aldı.

Prof. Dr. Ahmet Yaşar Ocak Hoca çok katmanlı bir yazıyla Kızılbaş, Alevî, Bektâşî terimlerinin ortaya çıkışından bugüne benzerliklerini ve ayrışmalarını dönemsel faktörleri dikkate alarak ortaya seriyor. Onun satırlarından 13. yüzyıl Selçuklu Anadolu’sundaki karmaşık dinî-sosyal yapılanmaların öznelerinden biri olan Hacı Bektâş-ı Velî’nin etrafında gelişen bir kültten beslenerek tezahür eden Bektaşîliğin nasıl 16. yüzyılda tarikata dönüştüğünü okurken, Kızılbaş ve Alevîlerle olan itikadî, sosyal ve yapısal ayrımların ayırdına varmak mümkün.

Bektaşîliğin Hacı Bektâş-ı Velî sonrasındaki gelişimini Prof. Dr. Harun Yıldız değerlendirdi.

Bektaşîlikteki dört kapı ve kırk makam öğretisinin detaylarını Duygu Alkan Erdoğdu yazdı.

Anadolu’da hoşgörü ve kardeşlik geleneğinin sembol mekânlarından olan Hacı Bektâş-ı Velî Külliyesi’nin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihine Prof. Dr. Semra Günay ışık tuttu.

Bektaşî geleneğinde sadece sözde değil, fiilde de olgunluğun temeli olan ahlâk anlayışının bilinmeyenlerini H. Dursun Gümüşoğlu ve Kâzım Balaban kaleme aldı.

Bektaşîlikteki temel inanç prensiplerini yansıtan ve pek çok farklı işlevsel formu barındıran Bektaşî nefeslerini; köken, kapsam ve repertuar açısından Prof. Dr. Cenk Güray ve Dr. Ezgi Tekin değerlendirdi.

40 yıla yakın süre Hacı Bektâş-ı Velî’nin hizmetinde bulunarak Anadolu’nun önde gelen kadın sûfîlerinden biri olan Kadıncık Ana’nın şaşırtıcı misyonu ve Anadolu’da Bektaşîlik mayasının tutmasına olan katkılarını Doç. Dr. Kemal Ramazan Haykıran satırlarına taşıdı.

Bektaşîlik geleneğinde, insanın hakikate ulaşma yolunda en önemli rehber olan aşkın Bektaşî nazariyesine H. Dursun Gümüşoğlu mercek tuttu.

Ehl-i Beyt sevgisinin Alevî- Bektaşî geleneğindeki önemine Prof. Dr. Sadullah Gülten değindi.

Fütüvvetnâmelere göre Ahîler, Bektaşîler ve Alevîler arasındaki benzerlikleri Prof. Dr. M. Saffet Sarıkaya inceledi.

Günlük hayattan ve teşrifattan örneklerle Yeniçerilik-Bektaşîlik arasındaki ilişkinin bilinmeyenlerini Doç. Dr. Aziz Altı yazdı.

Klasik dönemde Osmanlıların fetihlerine eşlik ederek halk ile devlet arasındaki bağların güçlenmesinde etkili olan tarikatların Rumeli’deki etkin rolüne Doç. Dr. Huriye Bostanoğlu ışık tuttu.

Hem bir gâzi hem de bir veli olarak kabul edilen Sarı Saltuk’un Bektaşîlikteki yeri ve önemini Dr. Nazan Aydoğdu kaleme aldı.

Sadece Bektaşîlik için değil, Türk tarihi için de önemli bir figür olan Sarı Saltuk’un hayatına dair detayları Doç. Dr. Ayşegül Kılıç’tan öğrendik.

Günümüzde Bektaşîlikle ilgili ritüellerin en güçlü şekilde yaşatıldığı Arnavutluk’taki yeniden inşa çalışmalarına Prof. Dr. Haşim Şahin ile yakından baktık.

Tepedelenli Ali Paşa’nın himayesiyle 18. yüzyılın sonunda Arnavutluk’ta hayat bulan Bektaşîliğin, Osmanlı’nın zayıflamasıyla nasıl Arnavut milliyetçiliğine dahil edilerek Osmanlı karşıtı hareketlerin önemli bir unsuru hâline geldiğini Mikail Türker Bal satırlarına taşıdı.

“Bektaşî Devleti Projesi”nin ardında kimler var? Sorusunun cevabını Dr. Abdylkader Durguti’den aldık.

Memlûkler döneminde Mısır’a girerek buradaki varlığını beş asır sürdüren Mısır Bektaşîliğine damgasını vuran üç önemli isim olan; Kaygusuz Abdal, Ahmed Sırrı Dedebaba ve Bektaşîliğin kurumsal anlamda Amerika Birleşik Devletleri’nde temsil edilmesini temin eden Baba Receb’e dair merak edilenleri Prof. Dr. Salih Çift yazdı.

Sarı Saltuk’tan sonra Balkan eren hareketinin ikinci halkası olan Otman Baba’nın  Bektaşîlik tarikatını benimsemiş ya da bu tarikat hinterlandında faaliyet göstermiş bir eren miydi, yoksa bu izafe sonradan mı yapılmıştı? sorularının cevaplarını Prof. Dr. Tuncay Bülbül ile bulmaya çalıştık.

Kanûnî Sultan Süleyman’ın daveti üzerine Budin seferine katılan ve fethin ardından vefat eden  Bektaşî dervişi Gül Baba’nın Budapeşte’deki izlerini Yüksek Mimar Mehmet Emin Yılmaz sürdü.

Son dönemin önemli Bektaşî şeyhlerinden Mehmed Ali Hilmi Dedebaba’nın hayatını, düşüncelerini ve onun dilinden Bektaşîliği anlatan bir nefesin ayrıntılı tetkikini Prof. Dr. İsmail Güleç kaleme aldı.

1826 yılında II. Mahmud’un Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmasıyla birlikte büyük bir darbe alan Bektaşîliğin yaşadığı dönüşümü Prof. Dr. Fahri Maden değerlendi.

Osmanlı Devleti’nin Bektaşîliği yasaklamasının nedenlerini Osmanlı kaynakları ve kayıtları ışığında Prof. Dr. Zekeriya Işık tetkik etti.

Kök değerler başta olmak üzere; millî, manevî ve evrensel değerleri de barındıran fıkraların Bektaşî geleneğindeki yeri ve önemine Prof. Dr. Zülfikar Bayraktar değindi.

Rus oryantalistler tarafından Çarlık döneminden itibaren Bektaşîlik üzerine yürütülen çalışmaların ayrıntılarını Doç. Dr. Mesut Karakulak satırlarına taşıdı.

Tarikatın teorik ve felsefî yapısını Bektaşî mutfağına ait çeşitli yiyecekler ve bunların tüketimi üzerinden Doç. Dr. Merve Özgür Göde ve Doç. Dr. Sema Ekincek açıkladı.

Tarih Okuyan Şaşırmaz

Uhud Savaşı’nı unutulmaz ve sıra dışı kılan, sadece yaşanan sıkıntılar değildir. İlgili Kur’ân ayetlerinde de öne çıkarıldığı üzere, Uhud, Hz. Peygamber’le ﷺ önderlik ettiği Müslüman cemaat arasında bir güven sınavına da dönüşmüştür. Savaşın hazırlıkları sırasında Mescid-i Nebevî’de gerçekleştirilen istişare toplantısında Hz. Peygamber’in ﷺ “Savunma savaşı yapalım, düşman Medine’nin içine giremez” şeklindeki görüşü azınlıkta kalmış, bunun üzerine meydan savaşında karar kılınmıştır. Ancak savaş malum şekilde neticelenip de kalpler kırık bir şekilde Medine-i Münevvere’ye dönüldüğünde, Hz. Peygamber’e ﷺ verilen ilahi talimat çok çarpıcıdır: “Onların hatalarını görmezden gel, onlar için af dile ve istişareye devam et!” Sonuç ne olursa olsun, istişare kurumunun ayakta tutulması emri, Uhud’un en çarpıcı derslerinden biridir.

1400’üncü yıldönümünde Uhud Savaşı’nı müstakil bir dosya olarak ele alırken, yukarıdakine benzer bütün dersleri ve ibretleri topluca dikkatlere sunmak istedik. Siyer-i Nebî’nin bu çok mühim safhasının iyi anlaşılmasının, bugün yaşadığımız nice hadiselere bakışımızda da önümüzü aydınlatacağına inanıyoruz.

 “1400. Yılında Uhud Savaşı” dosyamızda ilk olarak Prof. Dr. Adnan Demircan Uhud Savaşı’nı hazırlayan şartları, savaşın seyrini ve neticelerini değerlendirirken Prof. Dr. Adem Apak ayetlerden kesitlerle Kurân’a göre Uhud Savaşı’nın nasıl gerçekleştiğini satırlarına taşıdı. Prof. Dr. Feyza Betül Köse Uhud’da galibiyet elde edilememesinin sebeplerine ışık tutarken Prof. Dr. Şaban Öz nifak ile iman arasındaki çizgiyi gösteren önemli bir sembol olan bu savaşta canı pahasına mücadele eden aziz şehitlerin hikâyelerini kaleme aldı. Doç. Dr. Ömer Sabuncu Müslümanlar için sadece bir savaştan ibaret olmayan Uhud Savaşı’ndan alınan ibretleri ve dersleri satırlarına taşırken Doç. Dr. Cuma Karan 14 asır sonra Uhud’a yeniden bakmamızı sağladı. Prof. Dr. Cahit Külekçi ise Uhud Savaşı’nın ertesi günü ortaya çıkan kriz durumunu yönetmek için yapılan önemli hamlelerden biri olan Hamrâu’l-Esed Savaşı’nın perde arkasını kaleme aldı.

“1400. Yılında Uhud Savaşı”  dosya konusu haricinde ise Prof. Dr. İsmail Kara, Dr. Ahmet Uçar, Enver Beşinci, H. Yıldırım Ağanoğlu, Arif Emre Gündüz, Oktay Türkoğlu, Tahir Günay, Muhammet Kalkan Ayhan Demir ve Canan Aytaş gibi araştırmacı, yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı.

Derin Tarih ek olarak bu ay, unutulmaz destanımız Çanakkale Savaşı’nı konu olan yazılardan oluşan Ecdadın İzinde Çanakkale adlı eki bütün okurlarına armağan ediyor.

Tarih Okuyan Şaşırmaz