Devamı Derin Tarih Mart Sayısında… 

Günümüzde medyaya yansıyan tarihi anlayabilmek için popüler tarihin kökenine kısaca bakmak gerekir. Böylece her dönemde kitleleri etkileyen bir popüler geleneğin mevcut olduğu da görülecektir. İşte üç temel aşama:

1- Popüler tarih literatürü: Antik dünyadan günümüze toplum tahayyülü gerçeklik olgusundan bağımsız bir şekilde kendi tarihini inşa etmenin çeşitli yollarını aramıştır. Bunu da genellikle söz ile beslemeye ve aktarmaya çalışmıştır. Hayal gücü esatir ile sentezlenerek söze dökülmüştür. Şifahi kültür olarak tanımlanan ve genellikle edebi sanatların farklı varyantları ile günümüze ulaşan bu anlatı geleneği Homeros’un İlyada’sı, Arapların el-muallakât- ı seb’a’sı gibi zamanla yazıya geçen sözlerden çok da farklı şeyler değildir. Eski Türk destanları, Acemlerin masalları ve İbranilerin tarihî olaylar ve efsanevî karakterlerle süslü edebi klasikleri de bunun bir parçasıdır. Dolayısıyla her dönemin kendine özgü bir biçimde, tarihî kişilik ve motiflere anlam ve önem atfettiği bir reflekse sahip olduğu görülmektedir. Tarihçi için tarih ilminin tenkit ve tahlil metodu olmadan, yani bilimin süzgecinden geçmeden kullanılamayacak bilgiler ihtiva eden bu eserler halk bilincinde derin etkiler bırakagelmiştir.

2- Anadolu tecrübesi: Kendi tecrübemize gelindiği zaman, Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması sürecinde eski Türk toplumunun inançlarının yansımasının da etkisiyle oldukça sık karşılaşılan evliya/veli kültü, zamanla toplum hafızasının vazgeçilmez bir unsuruna bürünmüş; bu nedenle “menâkıbnâme” adı verilen bir yazım kültürü doğmuştur. Menâkıbnâmelerin konu edindiği menkıbevî kişilik, zamanla toplumun ona biçtiği rol etrafında tarihî bir ideal tipe, esasında bir nevi Ortaçağ Anadolu insanının popüler yorumuna dönüşmüştür. Anadolu coğrafyasının çeşitli bölgelerinin kültür ögelerini yansıtan Battalnâme, Danişmendnâme ve Saltuknâme gibi halk klasikleri de döneminin popüler tarih anlayışıyla şekillenmiştir. Hatta zamanla özgün anlatıya muhayyel ekleme ve çıkarmalar yapılmıştır. Bu nedenle de her biri faklı nüshalardan oluşan battâlnâmeler ve danişmendnâmeler meydana gelmiştir.

19. W. Hasluck’un 19. yüzyılın sonlarına doğru kaleme aldığı Christianity and lslam under the Sultans ve S. Vryonis’in 20. yüzyılın başında yazdığı The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteen Century Anadolu halkının magazinsel zihin dünyasına ışık tutar niteliktedir. Hilmi Ziya Ülken halk tahayyülünden türeyen tarih anlayışını fark etmiş olmalı ki, bu konular üzerine müstakil çalışmalar yapmıştır. Yine geleceğe yönelik muhtemel kriz ve buhranların önlemini almaya odaklı melhame geleneği de Anadolu coğrafyasında karşılık bulan, bizzat halk tarafından içeriği zenginleştirilen, kaynağını tarihten alan hayalî gelecek tasarımı idi.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

Modernitenin getirmiş olduğu geleneksel kodlara karşı olağan mukavemet, yeni arayışları devreye sokmakta, adeta boşluktan istifade eder gibi toplum yapısında telafisi mümkün olamayan derin yaralar açmaya çalışmaktadır. Bu kaçınılmaz durum karşısında ilmî ve kültürel mirası yaşatma adına herhangi bir çalışma, millî ve manevî değerlerimiz açısından bir mahsuru yoksa, makul bir teşebbüs olarak karşılanabilir. Daha net bir ifade ile böyle bir faaliyet, tarihî birikimimizi yanlış ve art niyetli kişilerin kurgusu sonucunda öğrenmekten daha makbuldür.

Bir diğer kazanım ise tarihî kişiliklerin varlığına, dönemine etkisine ve coğrafi bilgiye yer verilmesidir. Mesela özellikle Selçuklu tarihi ile ilgili akademik kaygısı olmayan insanlar, Gazzâlî, Nizâmülmülk, Terken Hatun gibi figürleri bu vesileyle tanımaktadırlar. Bağdat, İsfahan, Rey, Hemedan gibi Ortaçağ Türk-İslam şehirlerinin varlığından böylece haberdar olmaktadırlar. Büyük fetihlerin ve zaferlerin önemini anlayabilmektedirler. Abbasî Hilâfeti, Fâtimîler ve Karahanlılar gibi dönemin devletleri hakkında bir fikir sahibi olabilecek kadar duyuma ulaşmaktadırlar.

Sonuç olarak görsel sanatları bir kültür aracı olarak kullanmak, modern zamanların bilgi sisteminde yaygın ve etkili bir faaliyet ağıdır. Tarih, bir bilim insanı uğraşı olmakla birlikte, toplumun büyük bir kesimi için bilimden bağımsız bir fenomen halinde devam eden süreçtir. Dolayısıyla sinema ve dizilere, gerçeklik kaygısı ile değil, toplum refleksi ile bakılmalıdır. Yüzyıllardır Anadolu’da bedel ödeyen ve ödemekte olan Türk milletinin millî ve manevî değerlerin istismar edilmediği, tarihî olaylar ve kişiliklerin faaliyetleri, kurgu adıyla tahrife kurban gitmediği müddetçe dizi ve sinemada tarihe yer verilmesinde bir mahsur bulunmamaktadır.

Devamı Derin Tarih Kasim Sayısında…