Deniz Çıkılı – Derin Tarih

Sömürge Hindistan’ında modern eğitimin Magna Carta’sı Sir Charles Wood’un Eğitim Bildirisi

Deniz Çıkılı — Thu, 02 Apr 2026 07:56:10 +0000

Sömürgecilik denilince aklımıza genellikle askerî işgaller, siyasî hamleler ya da ekonomik sömürü çarkları gelir. Oysa sömürgecilik; ekonomiden siyasete, düşünceden spora hayatın bütün alanlarını kuşatan ve bir bütün olarak toplumun tamamını şekillendirmeyi amaçlayan devasa bir sistemin adıdır. Böyle bir sistemin inşası da eğitimden geçer. Zira modern okullar, zihinleri dönüştürmenin en kestirme yoludur. Sir Charles Wood’un 1854 tarihli eğitim bildirisi, sömürge Hindistan’ında modern eğitimin Magna Carta’sı olarak kabul edilir.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Hukuk Kılıflı Tahakküm: Dalhousıe’nin İlhak Doktrini

Deniz Çıkılı — Mon, 02 Mar 2026 08:39:38 +0000

İngilizler 1757’den sonra Hindistan’da kapsamlı bir sömürge projesi yürüttüler. İngiliz sömürge idaresine göre iktisadî ve ticarî hedefler, kendilerine uygun bir hukuk sistemi kurulmadan kalıcı hâle getirilemezdi. Zira bölgeyi askerî güçle denetim altında tutmanın yüksek maliyetinden kurtulmanın tek yolu, İngiliz menfaatlerine hizmet eden bir hukuk sisteminden geçiyordu. Hindistan Genel Valisi Lord Dalhousie tarafından formüle edilen İlhak Doktrini de bu gayeye hizmet etmekteydi.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

1813 İmtiyaz Sözleşmesiyle Hindistan’ın Kapıları Misyonerlere Açıldı

Deniz Çıkılı — Mon, 05 Jan 2026 14:38:48 +0000

Yerel halkın tepkisini çekmek istemeyen İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, Hint Alt Kıtası’nda misyonerlik faaliyetlerini yasaklamıştı. Ancak İngiltere Parlamentosu ile şirket arasında imzalanan 1813 İmtiyaz Sözleşmesiyle Protestan misyonerlerin Hindistan’daki faaliyetlerine izin verildi. Eğitime mali kaynak tahsis edilmesini zorunlu tutan ve şirketin bölgedeki ticarî imtiyazlarını da sonlandıran sözleşme, Hindistan’daki İngiliz sömürgeciliğinin mahiyetinde yaşanan yapısal dönüşümün bir işaretidir.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Delhi’den Yükselen Ses: Şah Abdülazîz Dihlevî’nin 1803 tarihli fetvası

Deniz Çıkılı — Mon, 10 Nov 2025 08:48:35 +0000

Delhi merkezli geleneksel ilmî çevreler, 18. yüzyılın sonlarından itibaren giderek dozunu arttıran İngiliz nüfuzunu siyasî ve dinî açıdan büyük bir meydan okuma, Müslüman toplum için ise ilahi bir imtihan olarak değerlendirdiler. Alt Kıta’da Sirâcü’l-Hind unvanıyla maruf müfessir ve muhaddis Abdülazîz Dihlevî, 1803’teki meşhur fetvasıyla bölgedeki İngiliz hâkimiyetinin mahiyetini tartışmaya açtı. Siyasî bir otoriteye karşı dinî bir tavır olmanın ötesinde; Müslüman toplumun kimliği, bağımsızlığı ve manevi bütünlüğü hakkında esaslı soruları gündeme getiren tarihî bir metin olarak da öne çıkan bu fetva ve getirdikleri…

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Hindistan’da İngiliz Sömürgeciliğine Direnişin Sembolü: Tîpû Sultan

Deniz Çıkılı — Mon, 06 Oct 2025 11:55:06 +0000

Hayatı İngilizler ve Maratalar gibi Meysûr Sultanlığı’nın varlığını tehdit eden unsurlarla mücadeleyle geçen, “Aslan olarak bir gün yaşamak, çakal olarak yüz yıl yaşamaktan yeğdir” sözü ile hayat felsefesini ortaya koyan Tîpû Sultan İngilizlerin Güney Hindistan’daki ilerleyişinin önündeki en büyük engeldi. Tîpû Sultan’ın vefat haberini alan ve onun cansız bedenini görmek için savaş alanına gelen İngiliz General Harris bu gerçeği şöyle ifade etmişti: “Artık Hindistan bizimdir!”

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

1773 Tarihli Düzenleme Kanunu

Deniz Çıkılı — Fri, 01 Aug 2025 06:21:10 +0000

18. yüzyılın sonlarına gelindiğinde İngiliz Doğu Hindistan Şirketi Hindistan’da yarı-devlet hâline gelmiş; daha önce benzerine rastlanmamış bir açgözlülük ve kibirle Bengal kıtlığı gibi büyük zulümlere imza atmıştı. Buna malî sıkıntılar da eklenince İngiliz hükümeti durumdan rahatsızlık duydu ve 1773’te Düzenleme Kanunu ile şirket yönetimine ciddi bir müdahalede bulundu. Sıradan bir idarî reform olarak değerlendirilemeyecek kadar önemli olan bu kanunu, İngiliz sömürgecilik tarihi açısından “yeni bir çağın başlangıcı” olarak telakki etmek mümkün.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

1770 Büyük Bengal Kıtlığı

Deniz Çıkılı — Thu, 03 Jul 2025 10:42:48 +0000

Bengal’in bereketli toprakları 1770’te açlığa teslim oldu. 10 milyon insan sokaklarda can verdi. Açlıktan ölen Hintlilerin cesetleri hayvanlarla birlikte sokaklarda bırakılmış, köpekler ve akbabalar tarafından parçalanmıştı. İngiliz sömürge idaresi ise fiyatlar artmadan pirinç stoklamakla ilgileniyordu. Kıtlığı doğuran, yalnızca kesilen muson yağmurları değil, sömürgenin ta kendisiydi.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

‘Asya’nın Kalbi’ Keşmir’in İslâmî Tarihi

Deniz Çıkılı — Tue, 03 Jun 2025 10:13:02 +0000

Günümüzde adı sık sık çatışmalarla anılan Keşmir, İngiliz sömürgeciliği öncesinde sadece coğrafî güzellikleriyle değil, ruhlara şifa veren atmosferiyle de birçok hükümdarın sığınağı olmuştur. Kuzey Hindistan’ın kavurucu sıcağından bunalan Cihangir Şah bunlardan biridir. Umulur ki nice Müslüman hükümdarın huzur bulduğu bu cennet topraklar yeniden barışla, adaletle buluşsun ve “gönül coğrafyamızda” daimî yer bulsun.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Hindistan’ın Serveti İngiltere’ye Nasıl Aktı?

Deniz Çıkılı — Fri, 02 May 2025 10:08:53 +0000

1757 Plassey Savaşı’na kadar ticarî bir şirket görünümündeki Doğu Hindistan Şirketi, bu tarihten sonra 50 bine yaklaşan ordusuyla Hint Alt Kıtası’ndaki 150 milyonluk nüfusu idare eden bir “devlet”e dönüştü. Artık Hindistan pazarı ve ürünleri için birbiriyle yarışan Avrupalı ticaret şirketlerinden biri değildi. İktidarlar değiştiren, başlı başına bağımsız bir güce dönüşmüş; Bengal’de en büyük askerî ve siyasal güç hâline gelmişti. İşte, Nâdir Şah’ın Delhi’yi işgalinden sonra 18. yüzyılda Bâbürlüleri derinden sarsan ikinci hâdise olan Plassey Savaşı’nın açtığı kara delikler ve İngilizlerin Hindistan’da işlediği “tarihin en büyük suçu”…

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Nâdir Şah’ın Delhi’yi İşgali

Deniz Çıkılı — Fri, 04 Apr 2025 13:20:02 +0000

Bâbürlüler 18. yüzyılda Âlemgîr Evrengzîb’in vefatıyla birlikte bazı tarihçilere göre çöküş, bazılarına göre ise gerileme dönemine girmişti. Ferruhsiyer’in İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’ne çeşitli imtiyazlar içeren 1717 tarihli fermanı ise devletin merkezî otoritesini ciddi anlamda sarsmıştı. Ancak bu hadiselerin hiçbiri imparatorluğu, Nâdir Şah’ın Delhi’yi işgali kadar derinden etkilemedi. Bu işgalin bıraktığı enkaz, en çok da her geçen gün daha da güçlenen Doğu Hindistan Şirketi’nin işine yaramıştı.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Ferruhsiyer’in 1717 Tarihli Fermanı

Deniz Çıkılı — Mon, 03 Mar 2025 13:44:21 +0000

John Surman başkanlığındaki bir heyet, Bâbürlü İmparatorluğu hükümdarı Ferruhsiyer’den İngiliz Doğu Hindistan Şirketi adına birtakım ayrıcalıklar koparmak için gösterişli hediyelerle Şahcihanâbâd’a geldi. Bir buçuk yıllık bir çabanın ardından İngilizler istediklerini ele geçirdiler. Ferruhsiyer’in 1717 tarihli meşhur fermanının yürürlüğe girmesiyle birlikte Bâbürlü İmparatorluğu ile İngiliz Doğu Hindistan Şirketi arasındaki ihtilaflar sistematik bir hâl alacaktı. Bölgedeki sömürgecilik dinamikleri giderek güçlenirken, yerel yönetimlerin hâkimiyetlerini koruması zorlaştı.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Bâbürlüler İçin Bir Devrin Sonu: Evrengzîb’in Vefatı

Deniz Çıkılı — Fri, 21 Feb 2025 14:08:00 +0000

Hindistan tarihinde İslâmî dönemi eleştirel ve menfi bir bakış açısıyla ele alan İngiliz oryantalistlerine göre 13. yüzyılın başında Delhi Türk Sultanlığı’nın kurulmasıyla birlikte bölge İslâm despotizminin pençesine düşmüştür. Bâbürlüler döneminde devam eden bu karanlık, Âlemgir unvanıyla anılan Evrengzîb döneminde en koyu tonuna ulaşır. Öyle ki imparatorluğun gerileyişi, hatta kimi tarihçilere göre çöküşü, Evrengzîb’in dinî “hoşgörüsüzlüğü” ile irtibatlandırılır. Peki, Bâbür Sultanı Evrengzîb’i İngiliz tarihçilerinin hedefi yapan ne olabilir? Kendisine yönelen nefret oklarını neye borçlu? Tahta uzanan yolu açan koşullardan hâkimiyet dönemine ve vefatının ardından yaşananlara Evrengzîb saltanatının arka bahçesini birlikte adımlayalım.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Kalküta’nın Kuruluşu

Deniz Çıkılı — Mon, 06 Jan 2025 08:03:24 +0000

Kadim bir şehir olmasına rağmen Kalküta’nın 1690’da İngiliz Doğu Hindistan Şirketi tarafından kurulduğu şeklindeki anlatı, bölgenin sömürge öncesi tarihini gözardı eden ve yerli halkın yerleşik kültürel, ekonomik ve sosyal yapısını görünmez kılan bir söylemin ürünüdür. Dolayısıyla Kalküta’nın kuruluşuna dair “sıfırdan yaratılan İngiliz kenti” anlatısı, tarihsel gerçekliği çarpıtarak, İngilizlerin kendi sömürgeci hegemonyalarını haklı çıkarma çabasının bir ürünü olarak değerlendirilebilir

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

İmâm-ı Rabbânî’nin Bâbürlü Hükümdarlarıyla İlişkileri

Deniz Çıkılı — Tue, 10 Dec 2024 12:16:38 +0000

“İkinci bin yılın müceddidi” olarak anılan İmâm-ı Rabbânî, Bâbürlü hükümdarlarıyla kurduğu ilişkiler ve onlara verdiği nasihatler aracılığıyla hem siyasî hem de dinî yapıyı derinden etkilemiştir. Hint Alt Kıtası’ndaki ilk ihyâ hareketinin mimarı olan İmâm-ı Rabbânî, itikadî esasların ve şer’i hükümlerin hilafına hareket eden Ekber Şah’a karşı kati bir muhalefet yürütmüştür. Ekber Şah’ın oğlu Cihangir döneminde hapsedilmiş olsa da onunla ilişkileri daha ılımlı seyretmiştir.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

İngiliz Doğu Hindistan Șirketi’ni Fetrete Sürükleyen Hissedar

Deniz Çıkılı — Mon, 04 Nov 2024 11:54:57 +0000

1680’lerde İngiliz Doğu Hindistan Şirketi’nin yayılmacı politikaları, şirket hissedarı Josiah Child’ın öncülüğünde gerçekleşen ilk İngiliz-Bâbürlü Savaşı ile büyük bir hezimete dönüşür. Bu olay, hem ticarî menfaatlerin hem de askerî stratejilerin birbirine karıştığı bir dönemin kritik dönüm noktası olarak tarihe geçer.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Bir Düğün Hediyesi Olarak Bombay

Deniz Çıkılı — Wed, 04 Sep 2024 10:59:26 +0000

İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, 17. yüzyılın ilk eşiğinde kurulduktan sonra Hint Alt Kıtası’ndaki varlığını sağlamlaştırmak için bazı adımlar attı. Yaklaşık yarım asır boyunca Alt Kıta’da yayılan şirket, ticaret hacmini katbekat genişletti. Yüzyılın ikinci yarısında bünyesine kattığı yerlerden biri de Bombay şehriydi. Bir kraliyet beratı ile yıllık 10 sterlin karşılığında şirkete kiralanan Bombay, üç sömürgeci devlet İspanya, Portekiz ve İngiltere arasındaki rekabet ve güç savaşlarının ortasında, “aşksız evlilik”leriyle meşhur II. Charles’a çeyiz olarak gelmişti.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Hint Alt Kıtası’ndaki İlk Sömürge Şehri: Madras

Deniz Çıkılı — Mon, 12 Aug 2024 13:23:08 +0000

Hint Alt Kıtası’ndaki İlk Sömürge Şehri: Madras

DENİZ ÇIKILI

İngiliz Doğu Hindistan Şirketinin 17. yüzyılın başında kraliyet beratıyla kurulduğunu ve kısa sürede bölgeler arasında sistematik bir gelir akışı sağladığını biliyoruz. Şirket, 1600-1707 tarihleri arasında rakipleriyle mücadele etmeyi ve bölgede ticarî üsler kurmayı öncelikli hedef olarak belirlemiş; söz konusu sistematik gelir akışı da Britanya emperyal sömürge sisteminin lehine, diğer ülkelerin aleyhine işlemiştir. Peki, şirketin 1639 yılında küçük bir balıkçı kasabası olan Madras’ı kiralama teşebbüsü bu resimde nereye denk düşüyordu?

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

İngilizler Sûret Limanı İçin Cihangir Şah’tan Nasıl İzin Kopardılar?

Deniz Çıkılı — Fri, 07 Jun 2024 11:19:12 +0000

16. yüzyılın başlarında Bâbürlü Devleti’nden ticaret yapma izni alan İngilizler 17. yüzyılın başlarında daha kârlı bir ticaret için, depo olarak kullanabilecekleri kalıcı üslere ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden konumu ve ticarî hareketliliği bakımından Sûret Limanı biçilmiş kaftandır. Ancak o dönemde Bâbür tahtında bulunan Cihangir Şah’tan bu izni almak çok kolay olmayacaktır. Doğu Hindistan Şirketi için büyük önem arz eden Sûret Limanı’nda ticaret yapabilmek için İngilizlerin Bâbürlü İmparatorluğu’nu ikna çabaları…

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

I. Elizabeth’in “Deniz Kurtları”

Deniz Çıkılı — Thu, 04 Apr 2024 08:47:24 +0000

İngiltere’de yaklaşık 30 yıl süren taht kavgasının ardından I. Mary’nin ölümü I. Elizabeth’e tahtın yolunu açtı. Kraliçe I. Elizabeth’in İngiltere’yi yönettiği 1558-1603 yılları halk arasında “altın çağ” ya da “İngiliz Rönesansı” olarak anılır. Bunun sebebi, taht kavgalarına son vererek ülkesini, başta İspanya olmak üzere, Avrupalı rakiplerini hedef göstererek birleştirmesi olmuştur. Ekonomik şartları iyileştirmek amacıyla bulduğu çözümlerden biri de tüccarları korsanlığa teşvik etmektir. Bu sebeple “Korsan Kraliçe” lakabı verilen I. Elizabeth’in “Deniz Kurtları” İngiliz sömürgeciliğinin temelini atmışlardır.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Birleşik Hollanda Doğu Hindistan Şirketi

Deniz Çıkılı — Fri, 15 Mar 2024 12:36:33 +0000

Hollandalılar 16. yüzyılın ikinci yarısında bağımsızlığa kavuşur kavuşmaz, Portekizliler ve eski hâkimleri İspanyolların izinden giderek denizaşırı ülkelerde koloniler kurmaya başladılar. Hollandalı tüccarların kısa sürede Doğu’ya 14 sefer düzenlemesi üzerine, hükümetin teşvikiyle Hint Okyanusu’nda ticarî faaliyet yürüten bütün şirketler, 1602’de Birleşik Hollanda Doğu Hindistan Şirketi adıyla birleşti. Bu adım, devam eden iki yüzyılda Hollanda’yı deniz taşımacılığı ve gemi yapım sanayisi gibi endüstri dallarında söz sahibi yapacak, sömürgeci Avrupalı devletlerin, özellikle de İngilizlerin bir numaralı rakibi haline getirecekti.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…