Afrika’daki İngiliz sömürgeciliği, sömürgeleştirilen halkı yatıştırmak ve düzeni korumak için şiddet kullanan bir diktatörlük olarak yapılandırılmıştı. Sömürgeleştirilenlerin yönetilme biçimleriyle ilgili hiçbir şahsi bilginin kaydedilmemiş olması, işgal edilen yerlerde insana verilen değeri ortaya koyar. Londra’daki İngiliz Sömürge Bürosu, Büyük Britanya İmparatorluğu’nun menfaatleri doğrultusunda sömürgelerle ilgili bütün kararları bizzat veriyordu. İngilizler ayrıca sömürgeleştirdikleri ülkelerde çıkarlarına uygun etnik grubu diğerlerine tercih etme eğiliminde hareket ettiler. Genellikle ülke içinde muhafazakâr bir azınlık olan bu gruplar, sömürge idaresinin çıkarlarına göre çalıştıkları ölçüde desteklendiler. Örneğin, İngilizler Arap azınlığı Sudan’daki Afrikalıların çoğunluğuna hükmetmek için seçti veya Nijerya’da Fulanilere öncelik verdiler. Kendilerininki gibi diktatörlük ve hiyerarşik sisteme sahip etnik toplumları tercih ederek bu etnik kökenlerden gelenlerin mensuplarını orantısız sayıda sömürge ordusuna dâhil ettiler. Bağımsızlık döneminde bu askerler sık sık darbeler düzenleyerek ülkelerinin demokratik olarak seçilmiş sivil hükümetlerini görevden almıştır.

19. yüzyıl İngiliz sömürge politikası, Afrika’da ekonomik sömürüden ziyade bir asimilasyon politikasıydı. Büyük Britanya’da devlet ricalinin kıta üzerindeki temel planı, Afrikalıları Avrupa medeniyeti ve kültürüne asimile etmekti. Bu politikalar din, ticaret ve yönetimde sözde İngiliz ortakları olan Batılı bir siyah İngiliz sınıfı yarattı. Öte yandan İngilizler, Batı Afrika sömürge imparatorluklarını inşa etme arayışlarında Güney Afrika’daki Zulular ve Gana’daki Asante halkı kadar boyun eğdirilmesi zor az milletle karşılaştılar.⁵ 1805’te İngilizlere karşı başlayan Asante Savaşları 100 yıl sürdü. Üstün silahlarla geride kalmasına rağmen Asante halkı İngiliz ordusuna teslim olmadı. Asante Savaşlarını anlamak için İngiliz korumasına boyun eğmemeye kesin olarak karar veren Kral I. Prempeh’in tarihteki rolüne bakmak gerekir.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…

Osmanlıca belgelerde genel olarak Arap ya da Zenci tabirleriyle karşımıza çıkan Afro-Türkler Osmanlı Devleti’nin 1517 yılında Afrika ile olan münasebetleriyle Anadolu’da varlık göstermeye başladılar. Afro-Türklerin Osmanlı sarayından esnafına kadar özellikle Yeniçeri ordusunda kayda değer bir yeri olduğuna dair elimizde yüzlerce belge mevcuttur. Tapu Tahrir Defterlerinden anlaşıldığına göre Afrika kökenli vatandaşların Osmanlı topraklarında iskân edilmelerinin en baştaki nedeni, Turgut Reis döneminden bu yana Osmanlı donanmasında vazifeli olup emekli olan denizcilerin Batı Anadolu’ya yerleştirilmiş olmalarıdır. Bu vesileyle özellikle İstanbul’un fethinden 20. yüzyılın başlarına kadar İzmir, Muğla, Aydın gibi vilayetlere iskân edilmişlerdi. Afrika’dan Anadolu’ya göçlerin bir diğer sebebi ise Kuzey Afrika’da Osmanlı idaresi altındaki toprakların elden çıkması ve Avrupa devletleri tarafından işgal edilmesiydi. Bu süreçte Anadolu’ya göçen bazı Afrikalı aileler de yine Ege ve Akdeniz sahillerine yerleştirilmişlerdi. 1830 yılında Cezayir’in elden çıkmasıyla Cezayirli ailelere derhal vatandaşlık verilip Mersin, Adana ve Şam’a yerleştirildikleri vakidir.

Bir diğer iskân hareketi ise 1833 yılında köleliğin kaldırılmasından sonra Osmanlı Devleti’nin Afrika’daki sınırlarında dolanan gemilerdeki kölelerin bir daha esir edilmemeleri için Batı Anadolu’ya yerleştirilmeleridir. Bu vesileyle gelen Afrika kökenli aileler İzmir ve Aydın vilayetlerinden bazı köylere yerleştirildiler. Günümüzde Afro-Türklerin çok az kesimi ise saraya alınan harem ağalarının torunlarıdır ki, bunlar yukarıda bahsedilen sebeplerden dolayı Anadolu’ya gelenlerin ancak %5’ini teşkil eder.

Osmanlı Devleti’nde ırkçılık gibi bir mefhum olmadığı için bu ailelerin çocuklarından okuyup pilot, doktor, öğretmen, hatta müzisyen veya sinema sanatçısı olanların birçoğu yakın zamana kadar Türk toplumunda tanınan simalar olarak yer ettiler. İşte bu Afro-Türklerin torunları vatan belledikleri Anadolu’yu 1. Dünya Harbi’nde ve Millî Mücadelede canları pahasına müdafaa ettiler. Bunların sadece önde gelen birkaç simasını anmak Afro-Türklerin vatanperverlikleri hakkında bize önemli ipuçları verecektir.

Şüphesiz Afro-Türklerin 1. Dünya Savaşı’nda tam olarak ne kadar yekün teşkil ettiklerini bilmemize imkân yoktur. Fakat Afrika kökenli vatandaşlarımızdan Türk tarihine damga vurmuş belli başlı simaların Cihan Harbi’ndeki rollerini belgeler ışığında ortaya koymak mümkündür. Mesela Arap Ali oğlu, Arap Ahmet oğlu, Arap Hacı Ahmet oğlu, Arap Hüseyin oğlu, Zenci Süleyman oğlu, Zenci Mesude oğlu ve daha nice Afrika kökenli Osmanlı vatandaşının Cihan Harbi’nde vatan müdafaasına katıldıkları arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır. Bunların başında herhalde Pilot Ahmet Ali Çelikten gelir. İzmir doğumlu olan Ahmet Ali önce Bahriye Nezaretine bağlı Tayyare okulunda okumuş ve Cihan Harbi’nde Berlin’de eğitim almıştı. Kardeşi Ali’yi Çanakkale Muharebesinde şehit vermişti. Pilot Ahmet Ali Çelikten’in etkin faaliyetleri Cihan Harbi’nden sonra Kurtuluş Savaşında da devam etmiştir.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…