Hüdayi Şirinli – Derin Tarih

Rusya, Azerbaycan’ın Sı̇yah Altını Bakü Petrolüne Çok Şey Borçlu

Hüdayi Şirinli — Fri, 03 Feb 2023 07:10:41 +0000

Kafkasya’nın Kuveyt’i Azerbaycan topraklarında, 19. yüzyıl sonlarında petrol üretiminde ABD’yi geçerek dünyada birinci sıraya yerleşen Bakü’yü Rusya’nın siyasî ve iktisadî bakımdan borçlu olduğu bir petrol merkezi haline getiren icraatlar, keşifler, ferdî teşebbüsler ve Azerbaycan halkının gönlünde taht kuran şahsiyetler…

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

İlk Türk-İslâm Cumhuriyeti’nin 23 Aylık Serencami

Hüdayi Şirinli — Tue, 02 Aug 2022 06:59:31 +0000

Transkafkasya’da 1900’lerin başından itibaren yaşanan hadiseler Azerbaycan’ı bağımsızlık yolunda ilerletirken, Azerbaycan halkının manevî açıdan da gelişerek millî kimliğini kazanmasına önemli katkılar sağlıyordu. Bu maksatla gerçekleştirilen üç büyük Umum Rusya Müslüman Kongresi ve Azerbaycanlı önderlerin Rus devlet dumalarına iştiraki, bahsettiğimiz siyasî gelişime yardım eden unsurlardandı. 1905 yılında ilk Rus isyanının patlak vermesinin ardından meydana gelen kargaşa ortamından istifadeyle Ermeniler ilk defa büyük soykırımlara başlamıştı. Ermeni katliamlarından bîzar olan Azerbaycanlı liderler de Difai adını verdikleri savunma teşkilatını kurarak halkı bu katliamlardan korumayı büyük ölçüde başardı. Kargaşa ortamından aldıkları güçle siyasî olarak da gelişimini tamamlayan Azerbaycanlılar, artık kendi siyasî partilerini de kurmaya başlamışlardı. Bu partilerin en güçlüsü ve Azerbaycan’da cumhuriyet rejiminin kurulmasında esas role sahip olan Müsâvat (Beraberlik) Partisi’nin 1912’de Mehmet Emin Resulzâde liderliğinde kurulması, siyasî bağımsızlığın elde edilmesi için gereken zemini hazırlamıştı.

1914’te I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesi ve Çarlık Rusya’sının savaştan mağlubiyet, buhran ve ekonomik krizle ayrılması, yaklaşık üç asır Rusya’ya hükmeden Romanovlar hanedanının sonunu getirdi. Çarlık Rusya’sının 1917 Şubat Devrimi ile yıkılmasının ardından idareyi ele alan geçici hükümet, 9 Mart 1917 tarihinde Bakü, Batum, Tiflis ve Erivan gibi şehirlerin bağlı olduğu Kafkas Genel Valiliği’ni (1801-1917) feshedip yerine Özel Güney Kafkas Komitesi’ni kurdular. Bundan güç alan Müsâvat Partisi gibi partiler de harekete geçerek Türkleşmek, İslâmlaşmak ve gelişmek fikirlerini yaymaya başladılar. Bütün bu gelişmelerin ortasında Bakü’de 2 Kasım 1917’de Ermeni Stepan Şaumyan’ın başını çektiği Bakü Sovyeti ilan edilirken, Rusya’da Ekim ayında geçici hükümet yıkılmış ve yerine gelen Lenin ile avanesi, Özel Güney Kafkas Komitesi’ni feshederek 11 Kasım 1917’de Güney Kafkas Yönetimi’ni kurmuştu. Bu yönetimin yerine 23 Şubat 1918’de Güney Kafkas Seymi kuruldu.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

İslâm Dünyasında Kurulan İlk Cumhuriyet Rejimi

Hüdayi Şirinli — Fri, 01 Jul 2022 06:50:51 +0000

Bazı devletler bir coğrafyanın kaderini etkiler. 28 Mayıs 1918’de kurulan ve 23 ay gibi kısa bir süre varlık gösteren Azerbaycan Halk Cumhuriyeti de onlardan biri. İslâm dünyasında kurulan ilk cumhuriyet olan bu devlet, bağımsızlık yolunda gelecek nesillerin ilham kaynağı olmuştur. Kısa ömürlü olmasına rağmen iki yılda birçok örnek icraata imza atmış ve adını Türklerin şanlı tarihine yazdırmıştır. Peki bu devlet nasıl kuruldu?

10 Şubat 1828 tarihinde imzalanan Türkmençay Antlaşması’na kadar Azerbaycan topraklarında Şirvanşahlar, Sâcîler, Sâlârîler, Revvâdîler, Şeddâdîler, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safevîler ve Afşarlar gibi neredeyse hepsi Türk hanedanları tarafından kurulan devletler boy göstermişti. 1747 yılında Nadir Şah’ın suikaste uğramasıyla birlikte koca bir devlet tarih sahnesinden çekildi. Bununla birlikte, kuzeyden güneye bütün Azerbaycan’daki hanlar birbirleriyle savaşmaya başladılar. Afşarlar döneminde atanan valiler, idare ettikleri topraklarda bağımsızlıklarını ilan etmiş ve hanlık iddiasında bulunmuşlardı. Hepsinin hedefi Azerbaycan’ı tek bayrak altında –elbette kendi bayraklarının- yeniden birleştirmekti. Bundan mütevellit aralarında büyük bir rekabet mevcuttu. Ülkenin içinde bulunduğu bu parçalanmışlık ve iç savaş ortamı yıllardır bu topraklara göz diken, zengin servetlerine sahip olmak isteyen Rus İmparatorluğu’nun iştahını kabartıyordu.

Güney Azerbaycan’ı kendi yönetimi altında birleştirip Kaçarlar Devleti’ni kuran Ağa Muhammed Şah Kaçar 1795 ilkbaharında Azerbaycan’a girdi. Azerbaycan’ın Karabağ Hanlığı dışındaki esas ve kritik yerlerini boyunduruğu altına aldıktan sonra Rus İmparatorluğu ile birlik kuran Kartli-Kaheti Krallığı’nın üzerine yürüdü. Bundan önce II. Erekli ile Rus çariçesi II. Katerina arasında 24 Temmuz 1783’te imzalanan Georgiyevsk dostluk anlaşmasına istinaden Rusların buraya yardım göndermesi gerekiyordu. Lakin Katerina hile yaparak Muhammed Şah’ın Gürcistan işgaline göz yumdu ve “Doğuyu Kaçar’ın tecavüzünden korumak” bahanesiyle göz bebeği Valerian Zubov’u büyük bir ordu ile Şah’ın üzerine gönderdi. Valerian Zubov bu sefer sırasında birçok başarı elde etmesine rağmen, 1796 yılında ölen Katerina’nın oğlu Pavel ondan ordusunu Azerbaycan’dan çekmesini istedi.

Ağa Muhammed Şah 1797 yılında Şuşa şehrinde bir suikast ile öldürüldü. 1802’de Çar I. Aleksandr Kartli-Kaheti Krallığı’nı feshetti, böylece Azerbaycan işgalinin ilk dönemi başlamış oldu. Çünkü Kartli-Kaheti Krallığı feshedilmeden önce, Rus ordusunun yardımıyla Azerbaycan’da Borçalı, Kazak ve Şemşedili bölgelerini işgal etmişti. XII. David’in işgal ettiği bu topraklar da Rus sınırlarına geçti. 1804 yılında Gürcü asıllı Rus general Pavel Sisianov’un Azerbaycan’a girmesiyle işgal resmen başlamış oldu.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…