Ayrıca Birinci Meclis’te Türkiye tarihinin en çetin de­mokrasi ve özgürlük mücadelesi de verilmişti. İşin doğrusu bu katılımcı anlayış zamanın şartları gereği bir mecburi­yetti. Çünkü bu oluşum, yok olmamak adına birbirine can havliyle sarılmış “Anadolu-Trakya Müslüman Osmanlı” te­baasının hayatta kalma refleks ve ferasetinin ürünüydü. Yoksa Anadolu ve Trakya halkı için, “Buyurun, size özgür ve demokrat olma fırsatı sunuyorum” şeklinde bir ihsan söz konusu değildi. Meclisin özgürlük ve demokrasi abidesi ol­duğunu anlamak için iç işleyişinden ziyade oluşum aşama­sındaki katılım çeşitliliğine bakmak gerekir.

Elbette hiçbir meclisten demokrasiyi eksiksiz bir şekil­de uygulamasını bekleyemeyiz. Bu açıdan Birinci Meclis de kusursuz değildi. Çalışmalar göz ardı edilmeden bakıldığın­da, uygulamaların hepsinin sanıldığı gibi tarafların rızasıy­la yapılmadığı görülür. Örneğin Gazi Paşa’nın tasvip etme­diği biri Dâhiliye Vekilliği’nde ancak bir gün kalabilmişti. Ya da Lozan’da yapılan mutabakatın aleyhinde olan grup­lara karşı merhametli ve demokratik müdahale edildiğini kim söyleyebilir? Tan ile Sebilürreşad gazeteleri ve diğer mu­halif basına reva görülen muameleleri, Ali Şükrü Bey’in kat­ledilmesini hangi demokratik ve özgürlükçü anlayışla izah edebiliriz?

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında… 

Halen bir sonuca bağlanamamış olan Musul meselesinin düğümü, 3 Şubat 1923 tarihinde Cenubî (Güney) Kürdistan heyet-i temsiliyesi ile Mustafa Kemal Paşa’nın bölgeye gönderdiği Yarbay Özdemir Bey arasında yapılan 10 maddelik anlaşmada gizlidir. O gün için sadece İngilizleri Lozan’da sıkıştırmak üzere kullanılıp sonra kaderine terk edilen, keenlemyekün kabul edilen bu tarihî ittifak aslında bugünün Musul meselesine ışık tutabilir. Bu bağlamda Özdemir Bey’in evrakı, hatıraları ve yazışmaları üzerinde çalışılması gerekmektedir. Oysa bu belgeler halen araştırmacılara kapalı olan Genelkurmay Başkanlığı ATASE arşivindedir.

Lozan’da Kasım 1922’de başlayan görüşmelerin ilk oturumunda Ankara ile Londra arasında güven tesis edilememiş; kapitülasyonların kaldırılması, İstanbul’un boşaltılması ve Musul konularında anlaşma sağlanamamıştı. Musul üzerine sert tartışmaların yaşandığı sırada İngilizler 1919’dan beri Kuveyt’te hapiste tutukları Şeyh Mahmud Berzenci’yi affettiler. Kürdistan’a dönen Şeyh Berzenci İngilizlerin teşvikiyle kardeşine kurdurulan Kürdistan krallığının başına geçti.

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında…