Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Kasım Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Projenin 2021 dönemindeki çalışmalarının ana aksı, halk arasında anlatılan efsanelerde Sultan Alparslan ve Selçuklularla ilişkilendirilen Grebido’daki Müslüman mezarlığında gerçekleştirilen ön kazılardan elde edilmiş kemik örneklerinin laboratuvar analizleri doğrultusunda biçimlendirildi. Karbon-14 testleri ile 14 ve 15. yüzyıllara tarihlenen kemiklerin bulunduğu mezarlıkta yoğunlaştırılan çalışmalar sırasında birçok kabir açıldı ve bu kabirlerden çıkarılan kemikler test için laboratuvara gönderildi. Yeni sonuçlarla birlikte 13 ve 14. yüzyıllara tarihlenebilen mezarlarda kadın, erkek ve çocuk bireylerin bulunduğunun tespit edilmesi, Grebido’daki mezarlığın şehitlik olabilme olasılığını geriletmiş olsa da, aynı dönemde yapılan yüzey araştırmalarında Selçuklu şehitlerine ilişkin yeni bir ipucu elde edildi. Malazgirt’in yaklaşık altı buçuk yedi kilometre güneydoğusundaki Afşin’de heyecan verici bulgulara ulaşılmıştı. Bu bulgular, bu metin yayınlandığında halen devam etmekte olan 2022 yılı çalışmalarının da eksenini belirleyecektir.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

İngilizlerin İstanbul’u ya da Yunanların Bursa’yı işgalleri esnasında yaptıklarından anlaşılabileceği gibi, Batılılar Osmanlı ülkesini işgal ederken asırlara dayanan bir aşağılık duygusuyla tarihe gönderme yapıyor, “intikam için geri döndüklerini” ima ediyorlardı. Mondros’ta yaşanan da tam olarak buydu. Batı bilincinde ilk Doğu-Batı hesaplaşması olarak kodlanmak istenen Troya Savaşı’nı kazanan Batılı Akhaların komutanı Mykenai Kralı Agamemnon, bir İngiliz gemisinde tecessüm ederek geri dönüyor ve “Troyalıların varisi olup İstanbul’u fetheden Türklerden” intikam alıyordu. İyi de Türklerin Troya ya da Troyalılarla ne ilgisi vardı? Bakalım.

Yunan mitolojisine bakılırsa, tanrılar arasındaki bazı anlaşmazlıklardan kaynaklanan uzunca bir gerilimin ardından MÖ 5. yüzyılda Batı’dan gelen Akhalar Troya’ya saldırmış ve günümüzde Çanakkale dolaylarında olan Anadolu coğrafyasının Batı ucundaki kenti kuşatma altına almışlardı. İyonyalı ozan Homeros, İlyada adını verdiği destanında hikâyeyi olabildiğince ayrıntılı bir şekilde anlatmıştır. Yıllarca devam eden kuşatma nihayetinde “tahta at” hilesi ile şehri ele geçiren Akhaların zaferi ile sonuçlanmış ve Troya yerle bir edilmişti. Batı dünyasının Doğu karşısında elde ettiği bu ilk zaferin destansı öyküsü, kendilerini Akhaların varisi olarak gören Batılıların “medenî” ve “barbar” kavramları etrafında şekillenen dünyaya bakışlarını da biçimlendiren kurucu anlatıya tekabül eder.

Troya Savaşı’nı bir çeşit tarihî başlangıç olarak kavrayan medeni Batı, hem kendisini hem de “öteki”ni bu başlangıç zemini üzerinden inşa etmeyi alışkanlık haline getirmiş, söz konusu savaş üzerinden geliştirdiği intikam retoriğini tarihi kavrama aracına dönüştürmüştür. Bunun sonucunda gerek kendisini hedef alan Doğu’nun ileri harekâtlarını, gerekse kendisinin Doğu’ya dönük taarruzlarını Troya’dan hareketle ele almıştır. Dolayısıyla da ortaya şaşırtıcı olmayan bir döngü çıkmıştır: Troya’nın intikamı ve Troya’nın intikamının intikamı. Örneğin Troya’dan kurtulmayı başaran Aeneas İtalyan Yarımadası’na giderek Roma’yı kurduktan sonra Yunanları mağlup ederek Troya’nın intikamını almış, fakat Konstantinopolis’in başkent oluşunu takip eden süreçte Roma’nın Yunanlaşması ile intikam döngüsü bu sefer geriye doğru işleyerek Troya’nın intikamının intikamına dönüşmüştür.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

“Ben onun toprak altına konulamayacağını zannederdim” dedi şairlerden biri ve ekledi: “Yıldızlar da konulurmuş toprağa.” Bir başkası, kabrin başına konan mezar taşına şu rubaiyi yazdı sonra: “Bu kabrin sahibi kıymetli bir cevherdi / Cenâb-ı Allah onu şereften yaratmıştı / Ama bu cevherin kıymetini bilen olmayınca / Allah onu tekrar sedefin içine aldı.” Şairlerin mersiyeler eşliğinde defnettikleri kişi, İslâm tarihinin en sıra dışı zekâlarından biri olup düşünceleri ile adeta modern bir varoluşçu filozofu çağrıştıran Ebû’l-Alâ el-Maarrî’ydi. Uzun sayılabilecek yorucu bir hayatı noktalamış, ardında birçok tartışmayı da bırakarak yıllar önce el ayak çektiği dünyadaki çilesini nihayete erdirmişti.

973 yılında Maarra’da dünyaya gelen ve asıl adı Ahmed b. Abdullah et-Tenûhî olan Ebû’l-Alâ el-Maarrî; ilmî faaliyetlerle meşgul olan ve başta dedesi, babası ve amcası olmak üzere birçok üyesi yaşadıkları coğrafyada kadılık yapan köklü bir aileye mensuptu. Üç yaşında okuma yazmayı öğrenmiş, dört yaşında geçirdiği çiçek hastalığı nedeniyle görme yetisini kaybetmiş ve on bir yaşında şiir yazmaya başlamıştı. Muazzam bir hafızası vardı; yabancı bir dilde dahi olsa duyduğu her şeyi kolaylıkla aklında tutabiliyordu. Gözleri görmemesine rağmen satranç ve tavla gibi oyunları büyük bir ustalıkla oynayabiliyordu. Olağanüstü yetenekleri ile henüz çocukluk dönemlerinden itibaren çevresindeki herkesin dikkatini çekmişti.

Bütün ilimleri tahsil ettiği yirmi yaşına kadar yüksek sesle okunan kitapları dinlemek suretiyle eğitim almış; bu zaman zarfında dil, edebiyat, fıkıh ve tarih alanlarında uzman olmuştu. Lazkiye’deki bir manastırda bir rahipten Hıristiyan ve Yahudi ilahiyatına ilave olarak felsefe dersleri aldığına dair bir rivâyet de olmakla birlikte, bunun doğru olmadığı yönündeki kanaat daha güçlüdür. Yirmi yaşında ilim tahsilini tamamladığını, artık Suriye ve Irak bölgesinde kendisinden bir şeyler öğrenebileceği kimsenin kalmadığını, daha sonra eğitim almadığını kendisi belirtmiştir.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Selçuklu kaynakları, Nizâmülmülk’ün katlinden Sultan Melikşah’ı, hükümdarın vezirden pek hoşlanmayan hırslı eşi Terken Hatun’u ve bu dönemde Alamut merkezli Bâtınî bir terör teşkilatının reisi olarak temayüz eden Hasan Sabbah’ı sorumlu tutan çeşitli iddiaları naklederler. Sultan’ın, suikasttan sonra, evvela ölüm döşeğindeki vezirinin, ardından da huzursuzlanan askerlerin yanına giderek “bu işte parmağının olmadığını” belirtmesi kendisine dönük bir şüphenin varlığını gösterse de, nihayetinde suikast emrini verenin kim olduğu belli değildir. Öte yandan, Nizâmülmülk’ün varlığını kendileri açısından tehdit olarak gören güç odaklarının mevcut olduğu ve zikredilen iddiaların her birinin belli ölçüde haklılık payı taşıdığı, ayrıca vezirin de öldürülmekten endişe ettiği belirtilmelidir. Bu, suikasta uğradığı yolculuğa çıkmadan önce “seferden dönmesi nasip olmaz ise” Sultan’a takdim etsin diye “has kitapların kâtibi Muhammed b. Nâsih’e” teslim ettiği ve muhtemelen hükümdarın son halini görmediği meşhur eseri Siyasetü’l-Mülûk’ta (Siyasetnâme) yer alan bazı kısımlardan anlaşılmaktadır. Siyasetnâme, vezirin otobiyografik deneyimlerini yansıtan şifrelerle doludur.

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, Hicrî 470 (M. 1077-1078) yılında veziri Nizâmülmülk’e ve diğer devlet adamlarına “memleketin durumu” ile ilgili düşüncelerini kaleme almalarını emretmiş, bu talimat üzerine “nasihatnâme” türü içerisinde değerlendirilebilecek birçok eser yazılarak hükümdara takdim edilmişti. Nizâmülmülk’ün “Siyasetnâme” ismiyle meşhur olan Siyasetü’l-Mülûk adlı eseri de bunlardan biriydi ve Sultan Melikşah kendisine sunulanlar içerisinde en çok onu beğenmişti. Öte yandan eserini bu şekilde bırakmayan vezirin sonraki yıllarda metni genişlettiğini biliyoruz. O, nihaî metnin son kısmında, Sultan’a sunulan Siyasetü’l-Mülûk’un özet olduğunu ve daha sonra “bu özeti genişletme ihtiyacı hissettiğini” belirtmiştir. Bir başka ifadeyle, hükümdarın metni görüp de beğenmesinden sonra Nizâmülmülk kitabına yeni kısımlar eklemiş, yeni hikâye ve nükteler koyarak metni oldukça hacimli bir şekle büründürmüştür. Bugün elimizde bulunan nüshanın hangi kısımlarının önce kaleme alındığını ya da hangilerinin sonra ilave edildiğini anlamak kolay değildir. Fakat Sultan’a dönük bazı sitemlerin (hatta yer yer ithamların) yer aldığı ve vezirin yaşamında karşılaştığı sorunlara dönük atıflarda bulunduğunu hissettirdiği kısımların metne sonradan ilave edildiğini düşünmek doğru olabilir.

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Hükümdarlardan beklenen; devleti payidar kılmaları, milleti mesrur etmeleridir. Yorgun düşebilecekleri, halet-i ruhiyyelerinin sarsılabileceği, kendilerini yalnız hissedebilecekleri, sürdürdükleri saltanatın hayhuyundan bunalarak arkalarında iz bırakmadan ortadan kaybolmak isteyebilecekleri, dost meclislerinde amaçsız sohbetler yapmayı özleyebilecekleri, öylece boşluğa bakarak kendilerine ait bir hayatlarının olup olmadığını düşünerek ürperebilecekleri düşünülmez. Herhangi bir hikmeti olmayan başıboş işler yapmayı arzu etmek ve kendilerini anlık duygulanımlara kaptırarak şen kahkahalar atmaya ihtiyaç duymak onlara yakışacak şeyler cümlesinden değildir. Hele de fiziksel ya da sözlü şakalar yapmak! Hâşâ. Bunlar bir sultanın yapacağı işler arasında yoktur. Otorite mesafeyi gerektirir çünkü. Hükümdarın otoritesinin muhafazası için onunla diğerleri arasında görünmez bir duvar olmalı, en yakınında olanlar bile o duvarı aşamamalıdır. Aksi halde saltanat zarar görür, sultanın buyruklarının yaptırım gücü zedelenir.

Gelgelelim, otorite duvarının ardına ne kadar gizlenirse gizlensin, hükümdar insandır ve bu ise hiçbir koşulda aşılabilecek bir bariyer değildir. Nitekim tarihî süreçte birçok hükümdarın insan ve simge olmak arasındaki gerilimi kaldıramayarak ulûhiyet iddiasında bulunması da bu durum ile ilgili olmalıdır. Kamusal alanda bir tür insan-dışı varlık olarak kavranmalarını bütün varoluşlarına teşmil etmiş, böylece gülünç bir duruma düşmüşlerdir. Öte yandan geleneğimizde hükümdarların üzerinde yürümek zorunda kaldığı bu buzu çözmek amacını taşıyan bir uygulama olduğunu not edelim: Nedîm.

Nedîm kelimesi, lügatte “kadeh arkadaşı ve dost” gibi anlamlara gelmekte olup hükümdarlara arkadaşlık etmek için özel olarak seçilen kimseleri tanımlar. Aralarında bazı farklılıklar olmakla birlikte Osmanlılar döneminde kullanılan “musâhib” ve “mücâlis” kelimeleri de aşağı yukarı aynı anlama gelmektedir. Geçmişi eski İran sarayındaki teşkilat kültürüne dayanan, 8 ve 9. asırda yaşayan meşhur Arap müellifi Cahiz tarafından vazifesinin muhtevasının ilk kez Sâsânî hükümdarı Erdeşîr b. Bâbek tarafından tayin edildiği belirtilen ve cahiliye dönemi Araplarında (İslâm öncesi dönemde Kureyş ulularının nedîmleri vardı) da görülen nedîm uygulaması, Ortaçağ İslâm dünyasındaki devlet yapılarının önemli bir unsuruydu. Emevîler ve Abbâsîler nedîm uygulamasına yabancı değildiler. Halifelerin kendilerine özgü şahsiyetler olan özenle seçilmiş nedîmleri olurdu. Esas itibarıyla “münâdeme” (nedîm kelimesi ile aynı köktendir) adı verilen eğlence meclislerini tertip etme, sultana şarkılar söyleyip eğlenceli hikâyeler anlatarak neşelenmesini sağlama görevini icra etmekle birlikte bazılarının devlet işlerine müdahale edebilecek seviyede itibar kazandıklarını kaynaklardan öğrendiğimiz nedîmler Selçuklu sarayında da vardı. Selçuklular dönemindeki nedîmlik uygulaması ile ilgili olarak Nizâmülmülk, Râvendî ve Kaykâvus b. İskender gibi müellifler önemli bilgiler vermişlerdir.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Vakıflar Hz. Peygamber ve ilk halifeler döneminde tasadduk/sadaka/hayır-hasenat kültürü olarak karşımıza çıkar. Zaman içerisinde belirli kurallar bütünüyle yapılandırılan, idarî anlamda bir tür devlet ya da şirketi andıran ve aynı zamanda hukukî bir çerçevesi olan, başlı başına bir hukuk alanına dönüşen karmaşık bir sistem haline gelmiştir.

İslâm tarihinde vakıf kültürünün “iyilik” olarak nitelendirilebilecek her şeye temas ettiği görülür. Açları doyurmak ve hastaları iyileştirmek için imaretler ya da şifahaneler tahsis etmek, ilmî faaliyetlerin yürütüleceği medreselerin kesintisiz bir biçimde işlemesini garanti altına almak için müderrislere maaş vermek vakıfların hedefleridir. Talebelere burs kaynakları yaratmak ya da cami, yol, çeşme vb. tabir yerindeyse belediyecilik hizmetleri için vakıf kurumunu devreye sokmak bütün Müslüman toplumlarında vaka-yı âdiyedendir.

Vakıfların hedef aldığı kitle birbirinden farklıdır fakat özü itibariyle “düşkünlere” yardımı esas alırlar. Mesela ekonomik sıkıntılar sebebiyle hac ibadetini yerine getiremeyenleri Hicaz’a gönderen ve maddî geliri olmayan gençleri evlendiren vakıflara sık rastlanır.  Fakir kızların çeyizini düzmek, esirleri özgürlüklerine kavuşturmak, şehre gelen misafirleri en güzel biçimde ağırlamak, bazı camilerde iftar vakti şerbet dağıtmak, soğuk kış aylarında vahşi hayvanların ve kuşların açlıktan ölmemesi için onlara yiyecek vermek gibi maksatlarla da vakıflar kurulmuştur.

8. yüzyıldan itibaren vakıf müesseseleri İslâm coğrafyasının her yanında sosyokültürel hayatın temel bir unsuru olarak temayüz etmeye başlamışlardır. Bütün Müslüman ülkelerde sosyal hizmetlerin belkemiğini bu kurumlar oluşturuyordu. Devletten bağımsız bir alana tekabül ettiği, daha doğrusu devleti de bağladığı için siyaset-üstü bir mahiyete sahipti. Devletler yıkılıp giderken vakıflar varlıklarını yüzlerce yıl devam ettirebiliyorlardı. Abbâsîlerden Eyyûbîlere, Selçuklulardan Osmanlılara kadar bütün İslam devletlerinde mevcudiyeti tespit edilebilen vakıflar, toplum içerisinde bir tür dayanışma inşa eden en önemli araçların başında geliyordu.

Ortaçağ İslâm kaynakları tarafından artık “durdurulmaları mümkün olmayan ilahî bir ceza” olarak görülmeye başlandıkları özellikle vurgulanan Moğollar, Kutuz’un bu tarihî kararı sonucunda Ayn Calut’ta kazanılan zaferle durdurulmuş, böylelikle İslâm dünyasının son kalesi düşmekten kurtulmuştu. 1220’li yılların başından itibaren Cengiz Han’ın liderliğinde İslâm âleminin üzerine bir kasırga gibi çöken ve önlerine çıkan bütün hanedanları arkalarında on binlerce ölü bıraktıkları acımasız katliamlarla yok eden Moğolların en nihayet durdurulabilmiş olmasının, daha sonra yaşanması muhtemel birçok felaketin önüne geçtiği söylenebilir. Kuşkusuz tarih bir spekülasyon alanı değildir, fakat bunu Moğolların o tarihe kadar gerçekleştirmiş oldukları faaliyetlerden çıkarsamak mümkündür.

1219 yılında Otrar’daki Harezmşah valisinin Moğol ülkesinden gelen tüccarları katletmesini gerekçe göstererek İslâm dünyasını hedef alan Cengiz Han liderliğindeki Moğollar, Otrar’dan başlayarak Buhara, Semerkand, Mâzenderân, Rey, Hemedan, Tiflis, Meraga, Erdebil, Beylekan, Derbent, Fergana, Tirmiz, Mansurkûh, Merv, Nişabur, Tus, Herat ve Gürgenç gibi meşhur yerler başta olmak üzere burada sayılmaları bile uzun bir liste meydana getirecek olan dönemin birçok önemli şehir, kale ve bölgesini işgal etmiş; buralarda akıl almaz katliamlar gerçekleştirmişlerdi. Horasan, Mâverâünnehir ve Azerbaycan bölgelerini büsbütün talan eden Moğolların önünde kimse duramıyor, hiçbir şehir uzun süre Moğol kuşatmalarına direnemiyordu. Onlarca şehir haritadan silinmiş, tarihin gördüğü en büyük ve doğal olmayan yıkımlardan biri (belki de en büyüğü) Moğolların eliyle gerçekleşmişti.

İşgal ettikleri yerlerde taş üstünde taş omuz üstünde baş bırakmayan Moğollar, Cengiz Han’dan sonra da akıl almaz ilerleyişlerini devam ettirdiler. Harezmşahlar devletini adeta bir çırpıda tarihin karanlığına gönderen istilacılar, bir yandan Karadeniz’in kuzeyi boyunca ilerleyerek Avrupa içlerine doğru giderken, diğer yandan da kendilerine karşı dikkat çekici önlemler alan Sultan Alaeddin Keykubad’ın vefatının ardından Anadolu’ya girdiler. Türkiye Selçuklu ülkesinin sınır boylarını (Erzurum’da yaptıkları katliamı kaynaklar irkiltici tasvirlerle anlatmışlardır) talan etmekle kalmadılar, 1243 yılında Kösedağ’da Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev’i büyük bir bozguna uğratıp Selçuklu yönetimini ele geçirerek bir çeşit müstemleke haline getirdiler. Musul ve Fars atabeyliklerini de tabiyetleri altına alan Moğollar, 1254 yılında Hülâgû’nün liderliğinde İran’a girerek İslâm dünyasının kalbine yöneldiler.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Peki, tarihî süreç içerisinde bu derece etkili olan ve tesirini asırlardan beri devam ettiren Haçlı Seferleri’nin nedeni neydi? Hıristiyan Avrupalılar İslâm dünyasına karşı neden bu türden seferler düzenleme ihtiyacı hissettiler? Bu sorular Haçlı tarihçileri tarafından epeyce tartışılmış ve bunlara sosyal, siyasî, dinî ve özellikle de ekonomik temelli cevaplar üretilmiştir.

Cevapları merak edenler Haçlı tarihi ile ilgili çalışmalara bakabilirler. Biz Haçlı Seferleri ile Malazgirt Savaşı arasında herhangi bir irtibat olup olmadığını anlamaya gayret edeceğiz. Bunun için öncelikle Hıristiyan Avrupa’yı Haçlı Seferleri’ne sürükleyen süreci özetleyelim.

Katolik Roma ile Ortodoks Bizans arasında kökenleri 5. yüzyıla dayanan ve “schisma” (bölünme) olarak bilinen teolojik ayrışma, 9. yüzyılın başında Papa’nın Frank İmparatoru Charlemagne’a taç giydirerek onu Kutsal Roma Germen İmparatoru olarak tanıması ile siyasî bir kisveye de bürünmüştü. Gerek Roma, gerekse Bizans tarafından zaman zaman sergilenen yakınlaşma eğilimleri Papalığın Ortodoks inancını dönüştürme ve Roma merkezli bir Hıristiyan birliği oluşturma yönündeki ısrarı nedeniyle asırlar boyunca herhangi bir sonuç vermemiş, hatta karşılıklı aforozlaşmalar, ithamlar ve konsil kararları ile Katoliklik ve Ortodoksluk arasındaki akidevî uçurum da giderek derinleşmişti. Bugün Hıristiyan dünyasında halen etkileri görülen bu farklılaşmanın esas itibarıyla iki farklı din ortaya çıkardığı da söylenebilir.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Tarih bilgisinin bir çeşit kolektif hafıza olarak sosyal, siyasî ve dinî yapının teşekkülünde belirleyici bir rol üstlendiği hatırlanacak olursa, tarihçinin ehemmiyeti de kendiliğinden ortaya çıkar. Tarihçi, ürettiği bilgiyle sosyal (dolayısıyla da siyasî ve dinî) olana yön verir. Bu yönüyle örnek verecek olursak, ulus devlet olgusu bir tarih okumasıdır. Dünyayı kan gölüne çeviren ve iki dünya savaşı ile milyonlarca insanın ölümüne neden olan ideolojiler ya da toplumlara zorunlu ve zoraki bir ilerleme yönü tayin etmeye gayret eden devrimler de öyle. Meseleye bu açıdan bakıldığında, son 200 yılda içerisine yuvarlandığı bir varoluş çukurunda debelenen İslam dünyasının en temel sorunu, kendisine ilişkin sağlıklı bir tarih okumasından yoksun olmasıdır. Nitekim birçok tarihçi/mütefekkirimiz de bu sorunun bilincinde ve tarihin coğrafyasından hareketle ülkemize ve coğrafyamıza bugün ve gelecek vizyonu oluşturma gayreti içerisinde olmuştur. Sözünü ettiğimiz bu tarihçi/mütefekkirlerimizden biri de Selçuklu tarihçiliğinin gelmiş geçmiş en büyük ismi olarak kabul edilen merhum Osman Turan’dır.

1914 yılında Trabzonlu bir ailenin çocuğu olarak Bayburt’ta dünyaya gelen Osman Turan, 1935’te Atatürk tarafından “resmî tarih tezleri”ni tahkîm etmek amacıyla Ankara’da kurulan Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde tarih eğitimi aldı.

İlk gençlik yıllarını Trabzon’da geçiren Turan’ın bu bakımdan “her anlamda Batılılaşma” nosyonunu temel paradigma olarak benimseyen yeni ulus devletin merkezinde, Cumhuriyet’in “yeni ve modern” bir biçim vermek çabası içerisinde olduğu “taşra”yı temsil ettiği söylenebilir. Turan’ın, kendisine izafe edilebilecek bu temsiliyeti bizatihi benimsemekle kalmayıp aynı zamanda bir “dava ve mücadele” meselesi haline getirerek hayatının sonuna kadar devam ettirdiği, bundan dolayı da hayatının çeşitli dönemlerinde muhtelif sorunlar yaşadığı bilinmektedir.

1940’lı yıllardan itibaren neşretmeye başladığı metinlerine bakıldığında, onun yeni Türkiye’nin kendisine biçtiği misyonun temel hattını oluşturan tarih anlayışına karşı eleştirel bir tutum içerisinde olduğu görülür. Hocası Fuat Köprülü gibi Türk tarihini bir bütün olarak ele alan Turan, İslamlaşma olgusunu Türk tarihinin motor gücü olarak kavramış ve tarih anlayışını bu zemin üzerinde şekillendirmiştir. Bu bağlamda hem Türk İslamlaşmasının somut hale geldiği Selçuklular dönemini öne çıkarmış, hem de ulus devletin tarih anlayışı tarafından paranteze alınmak istenen Osmanlılara iade-i itibarda bulunmuştur. Sultan Abdülhamid başta olmak üzere kendilerine ilişkin “olumsuz imaj” inşa edilen Osmanlı hükümdarlarını “savunan” yazıları bu meyanda önemli metinlerdir. Osmanlı çağını Türk ve İslam tarihinin zirvesi olarak değerlendiren Turan, Türk entelijansiyasında Osmanlılar döneminin gündem haline gelişinde hatırı sayılı bir pay sahibidir.

Türk Tarih Tezi’nin aksine Türkiye’yi İslam dünyasının bir parçası (hatta diğer parçalardan da sorumlu olan ana parçası) olarak gören Osman Turan bir medeniyet ve toplum mütefekkiridir. Türk tarihinde biri İslamlaşma, diğeri ise Batılılaşma şeklinde özetleyebileceğimiz iki büyük medeniyet değişimi olduğu üzerinde durmuş, yükseliş ve çöküş dönemlerini değerlendirerek bu dönemlerde işler halde olan nedensellikleri saptamaya gayret etmiş, tarihe yön ve biçim verenlerin “seçkinler” olduğunu dile getirerek tarih felsefesi yapmıştır. Türk tarihini bu şekilde geniş bir hat üzerinden kavrayan, tefekkürün nesnesi kılarak tasvir eden ve mensubiyet anlatısına dönüştüren tarihçilerimizin sayısı çok değildir.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Tefekkür sahnemize çıktığı günden beri genel itibarıyla bir düşünme ameliyesi olarak kalıp aksiyoner bir harekete dönüş(e)meyen, mensubu olarak görülen isimlerin düşünsel bir çatı altında bir araya getirilmelerinin çok da mümkün olmadığı Anadoluculuk düşüncesi, “Anadolu hassasiyeti” denilebilecek bir özün etrafında gelişmiştir. Bu bakımdan, Anadolu hassasiyetine sahip birtakım mütefekkirlerin benimsemiş oldukları muhtelif dünyayı kavrama biçimleri etrafında gerçekleştirdikleri “Anadolu üzerine bir tefekkür faaliyeti” olarak nitelendirilebilir. Günümüzde bu tefekkür faaliyeti “unutulmuş gibi görünmekle birlikte”, işin aslı Anadolu Türkiye’sinin temelindeki taşlardan biri de Anadoluculuğa aittir. Anadolu hem muhafaza edilmiş, hem de bir bilinç olarak hiç yitirilmemiştir.

Anadoluculuk, her ne kadar muhtelif düşünme biçimlerine sahip kimseler tarafından gerçekleştirilen bir tefekkür faaliyeti olsa da zaman içerisinde hareketin bünyesinde “müşterek” kabul edilebilecek (Anadolucuların önemsedikleri ve üzerinde düşündükleri) bir kavramlar kümesi oluştuğu da söylenmelidir. Hareketin mümeyyiz vasfı olarak nitelendirilmesinde bir beis olmayan bu kavramlar kümesinin yeni bir kimlik arayışından kaynaklanan bir “öz-düşünüm” faaliyeti olduğu görülmektedir.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında… 

Öte yandan dizinin bu kadar fazla ilgi görmesi, Selçuklu tarihinin halk arasındaki alımlanışı bakımından birtakım olumsuz durumların da ortaya çıkmasına neden olabilir, olmaktadır ve muhtemelen olacaktır da. Buradaki temel sorun, dizi izleyicisinin izlediği seyirliğin “kurgusal nitelikli” bir televizyon dizisi olduğunu unutmasıyla ilgili. Bir konu ile ilgili tarihî bilgiye sahip olmayan bir izleyicinin zihni izlediği şey ile biçimleneceği için, dizide yer alan ve kuşkusuz dizi icabı kurgulanan, ilgi çekici hale getirilmeye çalışılan ve nihai noktada da uydurulan verilerin tarih olduğu yanılgısının benimsenmesi doğal bir netice olacaktır. Dolayısıyla oldukça ilgi çekici ve sürükleyici olan Uyanış’ın, “izlenen şeyin gerçek tarih olmadığı rezervi” ile izlenmesi gerekmektedir.

Tarihî bilgi açısından bakıldığında, dizide yer alan olayların çok büyük bir bölümünün tarihî gerçeklere uymadığını, karakterler arasındaki ilişkilerin tarihte olduğu biçimiyle kurgulanmadığını, senaryoya anakronik bir sapmalar bütününün eşlik ettiğini söylemek gerekir. Sürükleyici bir macera seyirliği ortaya koymak adına dizide kadınlar bütünüyle kurgusal bir mahiyette ve elbette modern bir dizideki kadın karakterler gibi işlenmiş (hatta bir de Elçin Hatun diye “çekici” bir karakter uydurulmuş), bey ve emirler ya da vezirler ve bürokratlar arasında “modern siyasî çatışmaları andıran” irtibatlar oluşturulmuş, Türkmen-Bâtınî-Selçuklu ilişkileri modern siyaset psikolojisinin tarif edebileceği türden “politik ilişki kalıpları” ile yapılandırılmış. Ayrıca söylem düzeyinde dinî referanslara ağırlıklı vurgular yapılırken, günlük hayatın işleyişinde dinî pratiklere “pek fazla” yer verilmediği de dikkat çekmektedir.

İşaretlerimiz diziye dönük eleştiri değil, dizinin tarihî yönünü tarif etmeye dönük bir teşebbüstür. Kurgusal bir metinde dileyen dilediği kurguyu yapabilir. Fakat tarihî olayların işleyişi zaten yeterince etkili bir biçimde aktarılabilir durumdayken bunun tercih edilmeyerek tarihî karakter ve olayları evvela bir iskambil destesindeki kâğıtlar gibi “karıp” modern bir “altlık” üzerinden yeniden kurgulamak herhalde ancak “reyting kaygısı” ile açıklanabilir. Ekonomik yönünün yanında sosyal ya da siyasî nitelikli de olabilecek bu kaygı elbette anlaşılabilirdir. Fakat diziyi üretenlerin, ürettikleri dizinin insanların zihnindeki Selçuklu algısının şekillenmesinde belirleyici olacağının bilinci ile hareket etmeleri ve bu bakımdan bir çeşit “sorumluluk duygusu” ile hareket etmeleri gerekir. Böyle hareket etmediklerini söylemiyorum, belki de ediyorlardır; fakat bir tarihçi olarak görebildiğim kadarıyla “tarihî dokuya dönük hassasiyetin” yeterince kuvvetli olmadığını düşünüyorum.

Son olarak, Uyanış’ın Selçuklulara dönük alakaya yeni bir ivme kazandırmış olduğunu da vurgulamak gerekir. Daha önce yine TRT dizilerinden Diriliş Ertuğrul ve Payitaht Abdülhamid gibi tarihî konuların gündem haline gelmesini, televizyon programlarında tartışılmasını, bu konularla alakalı kitap satışlarının yükselmesini sağlamaktadır. Bu yönüyle tarihî dizler olumlu çıktılar da üretmektedir. Yine Selçuklular dönemine ait bazı isim ve kavramların, şehirlerin, olgu ve olayların merak nesnesi haline gelmesini de temin ettiği görülen dizinin bu olumlu yönü de önemlidir. Tekrar etmek gerekirse, son derece keyifli ve sürükleyici bir macera dizisi olan Uyanış, tarih olarak görülmediği ve hikâyenin “aslında tarih olmadığı, tarihten ilhamla oluşturulan bir kurgu olduğu” unutulmadığı sürece izlenebilir. Ben öyle yapıyorum.

Devamı Derin Tarih Kasim Sayısında… 

2000’lerden itibaren Türk siyasetinde kendini göstermeye başlayan ve 2010’lu yılların ortalarında yoğunluk kazanan “Türkiye’nin 2071 vizyonu” vurgusu ile ülkemizdeki Malazgirt kavrayışının köklü bir dönüşüme uğradığı söylenebilir. Bu süreçte Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın özel bir alâka gösterdiği Malazgirt zaferi daha evvel hiç olmadığı kadar güçlü bir biçimde gündeme gelmiş, her yıl geniş katılımlı anma ve kutlama faaliyetleri icra edilmeye başlanmış, konu ile ilgili hem akademi içinden, hem de akademi dışından birçok kitap kaleme alınmış; sempozyum, çalıştay ve konferanslar düzenlenmiş, belgeseller çekilmiş, bilimsel ve kültürel etkinlikler yapılmıştır. Türk siyasetinin 21. yüzyılda evrildiği noktayı göstermesi bir yana, Malazgirt zaferine ve Selçuklulara dair bilginin kitleselleşmesi anlamına da gelen bu gelişmelerin, unutulmuş değerlerimizin yeniden keşfedilmesi bakımından ziyadesiyle kıymetli olduğu açıktır. Malazgirt ile ilgili bu sevindirici sürecin, geçtiğimiz Haziran ayında başlayan geniş ölçekli ve disiplinlerarası bir yüzey araştırması projesiyle taçlandırıldığı müjdesini buradan vermiş olalım.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında… 

İslam tarihinde kuşkusuz Hicaz’ın merkeze alınmasıyla “Kuzey Ülkeleri” anlamına gelen Bilâdü’ş-Şam adıyla (zamanla sadece Şam’a dönüşecektir) anılan coğrafya, bugünkü Suriye’nin büyük bir kısmını içerisine alan geniş bir bölgeye karşılık geliyordu. Tabiî burada sözü edilen dönemde bu coğrafyanın bugünkü Filistin, Lübnan ve Ürdün ile birlikte sözde İsrail’in işgali altındaki topraklara da şamil olduğunu belirtmek gerekir. Mümbit Hilal olarak meşhur bereketli topraklara sahip olması, semavî dinlerin mukaddes kabul ettiği beldeleri ihtiva etmesi ve eski çağlardan beri ticaret yollarının kavşağında bulunması dolayısıyla tarihin her döneminde yoğun bir trafiğin bulunduğu Suriye, aynı zamanda Mısır ile el-Cezîre, Irak ve İran’ı da birbirine bağlamaktaydı. Bundan dolayı da bölgede siyasî hâkimiyet iddiasında olan güçlerin en temel ilgi alanı olarak öne çıkıyordu. Nitekim Suriye’deki Türk varlığının da bu hat üzerinden ele alınması uygundur.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında… 

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…