Osman Atasoy – Derin Tarih

İmâm-ı Rabbânî’nin Kur’ân’ı Tefsir ve Te’vil Metodu

Osman Atasoy — Tue, 10 Dec 2024 12:18:27 +0000

İmâm-ı Rabbânî müstakil bir tefsir yazmamışsa da çeşitli eserle rinde birtakım âyetleri tefsir etmiştir. Buralarda başta tefsir, hadis ve fıkı h olmak üzere tehsil ettiği İslâmî ilimlerin kendisine bahşettiği engin bir salahiye tle tefsir ilminin usul ve esaslarını nazar-ı itibara almış, âyetleri kâh âyetlerle, kâh hadislerle, kâh sahâbe ve tâbiîn kavilleriyle tefsir etmiştir. Bir kısım âyetlerde ise rivâyetin ötesinde ilmî dirâyetini de kullanarak gayet derinlikli izahlar getirmiştir.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Taşköprülüzâde’nin Şekâik’i ve Önemi

Osman Atasoy — Thu, 03 Oct 2024 10:58:15 +0000

Taşköprülüzâde’nin vefatından üç yıl önce, 1558 yılında tamamladığı eseri Şekâik’i önemli kılan birçok husus mevcut. Bunların ilki, sadece Osmanlı âlim ve sûfîlerini içeren ilk genel biyografik eser olmasıdır. Arapça kaleme alınan kitapta, Osmanlı’nın kuruluş yıllarından başlayarak telif edildiği 1558 yılına kadar yaşamış 371 âlim ve 150 sûfînin hâl tercümesi yer alır. Taşköprülüzâde bu isimlerin kimisini bizzat tanımış, kimisini çocuk ve torunlarının aktardıkları bilgiler üzerinden eserine dâhil etmiş, kimisini de okuduğu kitaplardan istifadeyle yazmıştır.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Kurucu İdeolojinin Tarihe Bakışı Nasıl Şekillendi?

Osman Atasoy — Wed, 04 Sep 2024 11:01:21 +0000

Yeni kurulan Cumhuriyet idaresi siyasî, kültürel, toplumsal vb. birçok açıdan kendisini Osmanlı’dan ayırmak arzusundaydı. Bunun için hemen her alanda, İslâm vurgusunu milliyetçi söylemle ikame çabasına girişildi. Yeniden dizayn edilmiş bir tarihyazımı ve tarih anlayışı da bu çabanın bir parçasıydı. Peki, erken Cumhuriyet’in tarih müfredatını güncellerken beslendiği kaynaklar nelerdi? Özellikle İslâmiyet ve Hz. Peygamber (sas) hakkında asılsız ifadelerle dolu ders kitapları nasıl kaleme alınmıştı? Ne tür bir zihniyetin mahsulüydü?

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Beden Terbiyesi ve Futbol

Osman Atasoy — Mon, 12 Aug 2024 14:26:09 +0000

Sanayileşme ve modern askeriyenin öneminin artmasıyla birlikte devletler için “insan gücü”, ekonomik ve askerî sürekliliğin ilk şartı olmuş; bu gücü teşkil eden vatandaşın bedenini terbiye etme ve sağlığını koruma görevi devletin önceliği hâline gelmişti. Osmanlı’nın son dönemine tekabül eden Batılılaşma rüzgârının tesiriyle beden terbiyesinin yanında “futbol” gibi rekabetçi spor dallarının ortaya çıkması, faydalı ve faydasız spor ayrımını da tartışmaya açtı.

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Birinci Meclisin Sarıklı Mebuslarına Ne oldu?

Osman Atasoy — Fri, 07 Jun 2024 11:20:47 +0000

Osmanlı’nın klasik çağından son dönemlerine kadar ilmiye sınıfı yani eğitim, yargı, fetva ve diyanet teşkilâtını oluşturan medrese kökenli ulemâ ile meşâyıh, politikayla temas hâlinde olmuştur. Meşrutiyet’le gelen yeni dönemde ise Osmanlı coğrafyasının farklı noktalarından âlimler ve şeyhler politik sahaya doğrudan dâhil olma imkânı buldular. Meclislerin “sarıklı mebusları”nın tek parti iktidarına uzanan süreçteki politik katılımı ise zaman içinde sürekli değişen bir çizgi izledi.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

Nereden Çıktı Bu Men-i Müskirat?

Osman Atasoy — Wed, 08 May 2024 13:26:24 +0000

Cihan Harbi’nin Osmanlı’ya yalnızca siyasî ve askerî tesirleri olmamış, imparatorluk sosyal hadiseler cihetinden de dönüşümlere ve krizlere maruz kalmıştır. Önceden pek görülmeyen çeşitli zararlı alışkanlıkların yayılması, özellikle alkol tüketiminin artışı da bu cümledendir. Bu sorun, İkinci Grup tarafından Birinci Meclis’in gündemine getirilmiş, Birinci Grup’la aralarında tartışma konusu olmuş ve nihayet Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey’in sunduğu kanun teklifiyle resmiyet kazanmıştır. Men-i Müskirat olarak ifade edilen bu kanun, Amerika’da yasağın yürürlüğe konulmasından güç alarak teklif edilmesi, aynı zamanda Birinci Meclis’in ilk yasağı olması hasebiyle de dikkate değerdir.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Cumhuriyet İdeolojisine İtaat ve Laiklik Nasıl Tembihlendi?

Osman Atasoy — Fri, 15 Mar 2024 09:26:46 +0000

Erken Cumhuriyet idaresinin 1924 sonrasında benimsediği yeni dinî söylem, Osmanlı son devir fikriyatıyla önemli benzerlikler taşımaktaydı. Devletin gayesi, dinî alanı tamamen tasfiye etmek yerine Cumhuriyet ideolojisinin politikalarıyla uyumlu, tek-tip bir dinî anlayışı halk nezdinde de kabul ettirmekti. Bu amaç doğrultusunda ilköğretim din dersi kitaplarının içeriği değiştirilerek, resmî dinî söylemin eğitim aracılığıyla benimsetilmesi arzulandı. Aynı şekilde, Cuma hutbeleri ve sair zamanlarda camilerde verilen vaazlar da devletin halka ulaşma araçlarından biri olarak görüldü. Vaazlar vasıtasıyla devlete itaat, dinî bir mefhum olan ulu’l-emre itaat üzerinden tembihlendi.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Mütareke Döneminde İslâm ve Bolşevizm Arasında Uyum

Osman Atasoy — Thu, 08 Feb 2024 11:49:49 +0000

Cihan Harbi’nin ağır sonuçları, Osmanlı’da “çöküş ve kurtuluş” krizlerini gittikçe derinleştirmiş, siyasî ittifakların yanında fikrî sahada da destek arayışları artmaya başlamıştır. Bu hengamede gündeme gelen odaklardan biri de hem savaşın seyrini hem de dünya haritasında dengeleri değiştiren Bolşeviklerdi. Avrupalı devletler için bir tehdit ve zararlı unsur olarak görülen Bolşevikler, Osmanlı’da ise anti-emperyalizm cihetinden muhtemel müttefikler olarak değerlendiriliyordu. Osmanlı aydınları ve ulemâsının önünde ise Bolşevizm’in İslâm’la yahut Müslümanlarla yan yana gelip gelemeyeceği meselesi vardı…

Devamı Derin Tarih Şubat Sayısında…

Osmanlı Materyalistlerinin El Kitabı: Madde ve Kuvvet

Osman Atasoy — Fri, 12 Jan 2024 08:32:44 +0000

19. yüzyıl yalnızca çetin savaşların, siyasî ve ekonomik buhranların yaşandığı bir dönem değil, inanç ve fikir sahasında köklü dönüşümlere de şahit olunan bir evredir. Siyaset sahasında imparatorluklar çağı kapanırken, materyalizm ve natüralizm gibi fikir akımlarıyla dünyaya (ve öte dünyaya) yönelik geleneksel telakkiler de yerinden edilmektedir. Bu moda akımlardan ‘nasipsiz kalmayan’ genç Osmanlı aydını da özellikle elden ele gezen bir kitapla söz konusu dönüşüme ayak uyduracaktır.

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

Siyonizm Tehlikesi Osmanlı Meclisi’nin de Gündemindeydi

Osman Atasoy — Mon, 18 Dec 2023 12:59:36 +0000

Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nın 1911 Mart’ındaki önemli gündemlerinden biri dış borçlanma meselesidir. Görüşmeler boyunca uzun konuşmalarla hükümeti hedef alan eski İttihatçı İsmail Hakkı Bey, sözü bir yerde Siyonizm’e getirir ve meselenin “Siyonist emeller”le ilişkisinin gözden kaçırıldığına dikkat çeker. Bundan iki ay sonra, bu defa Filistin bölgesi mebusları da Siyonizm tehlikesine işaret edecektir. Peki, erken dönemde ortaya çıkan bu endişeler karşılığını bulabilecek midir?

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…

Amerikalı Bir Akademisyenin Gözünden Erken Cumhuriyet Devri Türkiyesi’nde İslâm Meselesi

Osman Atasoy — Tue, 03 Oct 2023 09:01:02 +0000

Türkiye’deki sosyal ve dinî dönüşüm üzerine çalışmalar yürüten Amerikalı akademisyen Henry E. Allen, doktora tezi için araştırma yapmak ve vakayı yerinde incelemek üzere, cumhuriyetin ilanından kısa süre sonra Türkiye’ye gelir. Burada İslâm’a bakışın devlet ve halk nezdinde nasıl dönüştü(rüldü)ğünü incelerken, dinî hayatın geleceğine dair tahminler yürütür. 1934 Nisan’ında tezinin bir kısmını özetlediği “The Outlook For Islam in Turkey” başlıklı makale yayınlanır. Cumhuriyet’in 100. yılında, yeni devletin kuruluş sürecine dair dikkat çekici ayrıntılarla dolu bu makaleyi, dergimizin yazarlarından Osman Atasoy’un tercümesiyle dikkatinize sunuyoruz.

Devamı Derin Tarih Ekim Sayısında…

Dârü’l-Hikmeti’l-İslâmiyye: “Bir Devlet Hem İslâmî Hem de Çağdaş Olabilir mi?”

Osman Atasoy — Wed, 13 Sep 2023 14:07:26 +0000

İttihat ve Terakki’nin 28 Eylül 1916 tarihinde gerçekleşen 7. Kongresi’nde “Bir devlet hem İslâmî hem de çağdaş olabilir mi?” sorusu da gündeme gelir. Ziya Gökalp’in görüşleri etrafında ‘hem İslâmî hem modern’ olunabileceği hususunda uzlaşılır ve Meşihat ile ilgili düzenlemelere gidilir. Yaklaşık iki yıl sonra bugünün Diyanet İşleri Başkanlığı’na benzer bir müessese olarak kurulacak olan Dârü’l-Hikmeti’l-İslâmiyye’nin temelleri bu kongrede atılmıştır. Her ne kadar ömrü kısa olsa da, “İslâm’ı savunmak” gibi büyük yükleri üstlenmiş olan bu müessese, Osmanlı son dönemini anlamak için kayda değer bir örnek olarak karşımızda duruyor.

Devamı Derin Tarih Eylül Sayısında…

Cumhuriyet Türkiyesi’nde Yüksek Din Eğitiminin Serencamı

Osman Atasoy — Tue, 01 Aug 2023 14:12:24 +0000

Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılışı, bir devletin dağılmasından çok daha fazlasıydı. Fırtına dindiğinde, en büyük parçalanmaların ilim ve ilmî müesseseler sahasında yaşandığı anlaşılacaktı. Cumhuriyet’le birlikte ilmî geleneğin sürekliliğine verilen yarım asırlık mecburi aradan sonra, hasarı gidermek için bazı adımlar atıldı. Ancak elbette her şey eskisi gibi olmayacaktı. Peki, arada kaybedilenleri toparlamak ve yerine koymak mümkün müydü? Osman Atasoy, işte bu zor sorunun cevabını araştırıyor…

Devamı Derin Tarih Ağustos Sayısında…

Dârülfünûn İlahiyat Fakültesi’ne “Laik” Tırpan

Osman Atasoy — Mon, 17 Jul 2023 08:16:56 +0000

Medreselerin 3 Mart 1924’te ilga edilmesinden sonra İstanbul Dârülfünûnu bünyesinde kurulan İlahiyat Fakültesi 1933’e kadar eğitim verdi. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurduğu bu ilk fakültenin gayesi âlim değil “yüksek diniyat mütehassısları”, yani uzmanlar yetiştirmekti. Bu sebeple öğrencilere öğretilen din ve İslâm kaideleri “laik bir nokta-i nazardan” ele alınmaktaydı. 1924’te medreselerin kapatılması ve yerine İlahiyat Fakültesi’nin kurulmasıyla kapsamı daralan ve muhtevası değişen yüksek din eğitimi, 1933’te bu fakültenin de kapatılmasıyla bir daralmaya daha maruz kaldı.

Devamı Derin Tarih Temmuz Sayısında…

Dârülfünûn İlahiyat Fakültesi’nin Hikâyesi

Osman Atasoy — Sat, 03 Jun 2023 12:40:16 +0000

Tanzimat dönemi, birçok sahada olduğu gibi modern eğitimin yaygınlaştırılmasında da bir milat teşkil eder. Tanzimat’ın ilânından yaklaşık 30 yıl sonra yükseköğretim kurumu olarak teşekkül eden Dârülfünûn ise eğitim alanındaki yeniliklerin en önemlilerindendir. 1863-1881 arasındaki üç teşebbüs akim kalsa da Sultan II. Abdülhamid’in tahta çıkışının 25. yıldönümü olan 19 Ağustos 1900’de Dârülfünûn nihayet kapılarını açabilmiştir. Burada İslâmî ilimler eğitiminin de verilmeye başlanması, Türkiye’de yüksek din eğitimi alanında, etkileri bugüne uzanan yeni bir tecrübenin yeşermesini sağlayacaktır.

Devamı Derin Tarih Haziran Sayısında…

İttihatçılıkla İtilafçılık Arasında Muhalif Bir Ulema Cephesi

Osman Atasoy — Thu, 04 May 2023 08:23:24 +0000

Kanûn-ı Esâsî’nin kabulünden bugüne siyaset tarihimizde muhalefetin oluşumu ve keyfiyeti en önemli meselelerden biri olmuştur. İttihat ve Terakki Fırkası’nın yaklaşık 10 yıllık çalkantılı iktidarı boyunca karşılaştığı muhalefet de Osmanlı’nın sonu ile Cumhuriyet’in erken dönemlerinde Türkiye siyasî hayatını anlama noktasında güçlü ipuçları vermektedir. 31 Mart Vakası ile meclisteki en güçlü muhalif sesi ortadan kaldıran İttihatçılar, kısa süre sonra kendi içlerinden bir hizbin yükselen sesiyle karşı karşıya kalacaklardı. Ahali Fırkası adıyla ortaya çıkan ve meclisin ilk hizip partisi olma sıfatını kazanan bu yeni oluşumun dikkat çeken diğer bir yönü ise ulema zümresinin önde gelen isimlerini bir araya getirmesiydi.

Devamı Derin Tarih Mayıs Sayısında…

Anglikan Kilisesi’nden Osmanlı Ulemâsına: İslâm Nedir, Bize Ne Verebilir?

Osman Atasoy — Mon, 03 Apr 2023 08:26:58 +0000

Son asırlarda Batı tahakkümüne karşı savaş meydanlarında kıyasıya bir mücadele veren Müslümanlar ilmî ve fikrî sahada da tenkit oklarının hedefinde oldu. Yaklaşık bir buçuk asır önce Ernest Renan tarafından dile getirilen “İslâm mâni-i terakkidir” yargısı İslâm dünyasında okur-yazar kitleyi hararetle bu iddianın aksini ispata yöneltmişti. İngiltere’nin resmî dinî organı Anglikan Kilisesi’nin, Külliyât-ı Edyân Cemiyeti’ndeki bir kütüphanede yer verilmek üzere İslâm hakkında Meşihat makamına yönelttiği sorular da benzer bir tasavvurun mahsulüdür. 20. yüzyılın ilk çeyreğinde yeni bir tartışmayı beraberinde getiren bu soruları Osmanlı ulemâsı ve münevverleri nasıl cevaplamıştı, birlikte göz atalım.

Devamı Derin Tarih Nisan Sayısında…

Hz. Yuşa’nın Türbesine Haham Gömülürse…

Osman Atasoy — Thu, 02 Mar 2023 08:27:43 +0000

Bağdat’ta Yuşa Aleyhisselâm’a nispet edilen türbe, Müslümanlar nazarında hayli kıymetli olduğu gibi, Yahudilerin de gözlerini diktiği bir nokta idi. Müslüman kabristanında yer alan türbe, zaman zaman garip hadiselere sahne oluyordu. Yahudiler, birkaç defa gizlice hahamlarını türbeye defnetmiş, durumu fark eden Müslümanlar ise derhal gereğini yapmıştı.

Devamı Derin Tarih Mart Sayısında…

Taşradan Saraya, Muallimlikten Şeyhülislâmliğa

Osman Atasoy — Thu, 05 Jan 2023 09:17:07 +0000

Osmanlı’nın son dönemi, ulemâdan alâkayı mucip, birbirinden farklı pek çok simanın bulunduğu müstesna bir zaman dilimidir. Tarih yazımının umumiyetle göz ardı ettiği bu şahsiyetleri yeniden hatırlamak, kayıp halkanın yeniden teminiyle İslâm ilim ve düşünce geleneği ile irtibat kurmanın en önemli imkânıdır. İşte Tanzimat’ın hızlı dönüşümlerinin yaşandığı bir dönemde, İmparatorluğun taşrasında doğup şeyhülislâmlığa kadar yükselen Haydarîzâde İbrahim Efendi’nin ilginç hayat hikâyesi, âdeta bize bu hikâyenin bir hulasasını sunuyor

Devamı Derin Tarih Ocak Sayısında…

31 Mart’ı Tetikleyen Hasan Fehmi Suikasti

Osman Atasoy — Fri, 02 Dec 2022 14:23:00 +0000

II. Meşrutiyet’in ilanıyla birçok alanda hissedilir bir serbestiyet doğmuş; muhalif gazeteciler ülkeye dönmüş, birçok yeni gazete ve dergi yayına başlamıştı. Ancak aynı süreçte II. Abdülhamid’e karşı birleşenlerin arasındaki fikir ayrılıkları da su yüzüne çıkmaya başladı. Tenkit oklarının hedefinde bu defa İttihat ve Terakki Cemiyeti vardı. Muhalif isimlerden biri de yazılarıyla toplumu galeyana getiren Serbestî gazetesi başyazarı Hasan Fehmi Bey idi. Bu yüzden fail-i meçhul bir cinayete kurban gitmiş, böylece muhalif cepheye gözdağı verilmişti.

Devamı Derin Tarih Aralık Sayısında…